BAŞ SƏHİFƏ
E-MƏKTUB
KEÇİDLƏR
QEYDLƏR

TƏŞƏKKÜRLƏR
- prof. Q.KAZIMOV
- IATP
- WEBStudio.az

 

Q.Ş.Kazımov. Dil, tarix və poeziya.
Beş fəsildən ibarət olan bu kitabda müəllifin dil və onun mənşəyi, dilimizin tarixi, dialektologiya, türkologiya, müasir dil və dilin tədrisi problemlərinə dair məqalələri toplanmışdır. Burada oxucu, eyni zamanda, bir sıra müsahibələrlə, dilçilik ədəbiyyatının, yazıçılarımızın əsərlərinin ədəbi-estetik və linqvistik təhlili ilə, görkəmli adamların həyatından bəhs edən xatirə-yazılarla da tanış olacaqdır.

Rəyçilər: S.A.Sadıqova, filologiya elmləri doktoru; Z.Ş.Əsgərli, filologiya elmləri doktoru.
Elmi redaktoru: R.H.Eyvazova, filologiya elmləri doktoru.

 



 

SEÇİLMİŞLƏR

 


Ulu dilin yaranması və protodillərə parçalanması.Türk protodili /

Azərbaycan tarixi – 1: dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri /

Aşina və Azərbaycan /

Müasir Axısqa dilinin tədqiqi. /

Bir dərslik haqqında. /

Xalq poeziyasında daşlaşan tariximiz. /

Tariximizə, dilimizə məhəbbətlə./

Dilimizin bu günü. /

Nizami Cəfərov. «Azərbaycanşünaslığa giriş». /

Ağamusa Axundov. «Dil və ədəbiyyat» iki cilddə. /

Bədii ədəbiyyatda xüsusi adların komik təbiəti. /

T.İ.Hacıyev və K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi (oçerklər və mətnlər). /

Nəriman Nərimanov – 125. /

Dəliliyin xeyiri. /

«Tiqana» /

Dədə Qorquda müraciətlə «Dədəm Qorqut» poeması. /

Alim ömrü. /

«İzahlı dilçilik lüğəti». /

«VII-VIII siniflərdə Azərbaycan dili dərsləri». /

«Azərbaycan dili»nin yeni nəşri. /

Qeydlər /


DİGƏRLƏRİ

 


AFTOBİOQRAFİYA /

ƏSƏRLƏRİNİN BİBLİOQRAFİYASI /

Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər) /

Sənət düşüncələri /

Dilimiz-tariximiz /

Müasir Azərbaycan dil /

Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Баку, «Тахсил», 2004 /

SÖZ DEYƏNLƏR

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tarihimize ve Dilimize Yeni Bakış Açısı (Türkçe) /

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tariximize ve Dilimize Yeni Baxış (Azeri Dilinde) /

 

 

 
MÜNDƏRİCAT / V. MƏKTƏB, TƏDRİS, DƏRSLİK /

MƏK­TƏB VƏ ƏDƏBİ TƏ­LƏFFÜZ

 

Tə­ləffüzün ümu­mi­ləş­mə­si, va­hid ya­zı qay­da­la­rı ilə ya­na­şı, va­hid tə­ləffüz qay­da­la­rı­na da əməl et­məy­in zə­ru­ri­liyi in­di bu və ya di­g­ər şə­kil­də ha­mı­nı düşündürən mə­sə­lə­lər­dən­dir. İlk ad­dım ki­mi, ədə­bi tə­ləffüzün əsas­la­rı­na da­ir bir sı­ra qiy­mət­li əsər­lər də ya­zıl­mış­dır. Lakin bu mə­sə­lə ilə əla­qə­dar çə­tin­lik­lər hə­lə çox­dur. Mil­li mə­də­niyy­ə­tin yüksə­li­şi ilə bağ­lı ola­raq, ədə­bi tə­ləf­füzlə müxtə­lif di­a­lekt və şi­və­lə­rə məx­sus tə­ləffüz tər­zi ara­sın­da ümu­mi və or­taq­lı cə­hət­lə­ri ar­tır­mağa, di­li­mi­zin şi­fa­hi qo­lu­nun min il­dən ar­tıq bir dövr ər­zin­də da­vam edən in­ki­şa­fı­nı yad tə­sir­lər­dən qo­ru­mağa, müəyy­ən mə­na­da is­ti­qa­mət­lən­dir­məyə ça­lı­şı­rıq. Bu­na gö­rə də va­hid və ümu­mi tələffüz qa­nun­la­rı­na na­il ol­maq üçün apa­rı­lan se­ç­mə və əvə­zet­mə əmə­liyy­a­tı təd­qi­qat­çı­dan mak­si­mum də­rəc­ə­də oby­ek­tiv­lik tə­ləb edir. Təd­qi­qat­çı­nın şi­və­si­nə uyğ­un olan, ona tə­sadüfən xoş gə­lən tələf­füz for­ma­sı­nı zor­la sa­bit­ləş­dir­mək ol­maz. Ümu­mi­ş­lək xü­su­siy­yə­tə ma­lik olub, ha­mı tə­rə­fin­dən bəyə­ni­lən for­ma­la­rın se­çil­mə­si bu işin uğ­ur­lu in­ki­şa­fı­nı tə­min edə bi­lər.

Tə­ləffüz əsas­la­rı­nın el­mi şə­kil­də də­qiq­ləş­di­ril­mə­si nə qə­dər çətin­­dir­sə, onun böyü­mək­də olan nəs­lə nə­zə­ri və xüsu­sən prak­tik şə­kil­də mə­nim­sə­dil­mə­si yol­la­rı­nın düzgün müəyy­ən­ləş­di­ril­mə­si də o qə­dər mü­rək­kəb və əhə­miyy­ət­li­dir. Mə­lum­dur ki, or­ta mək­təb­lə­rin bir ço­xun­da bu sa­hə­də və­ziyy­ət dözülməz­dir. Mək­təb­lə­rin çoxun­da or­fo­e­piya mə­sə­lə­lə­ri­nə böyük la­qeyd­lik var­dır. Bu­nun bir sə­bə­bi ədə­bi tə­ləffüz qay­da­la­rı­nın son də­rəcə zə­if təb­liği, bu sa­həyə da­ir və­sa­i­tin məh­dud ol­ma­sı­dır­sa, di­g­ər sə­bə­bi müəl­lim­lə­rin öz şi­və «til­si­mi­ni» qı­ra bil­mə­mə­lə­ri, da­ha doğ­ru­su, bu­na müqa­vi­mət gö­s­tər­mək siq­na­lı­nın da­xi­li bir zə­ru­rət ki­mi on­lar­da hə­lə oy­an­ma­ma­sı­dır. Bu sa­hə ilə mə­şğ­ul olan yol­da­ş­la­ra mə­lum­dur ki, bə­zi mək­təb­lər­də ədə­bi tə­ləf­füz, or­fo­e­pik re­jim ba­rə­də iş mək­tə­bin müəl­lim­lə­ri­nin heç ağ­lı­na da gəl­mir. Bun­lar bir ya­na, bir çox fənn müəl­lim­lə­ri dərslik­də­ki adi ter­min­lə­rin düzgün tə­ləffüzünə da­ir vər­di­ş­lər də yarat­mır­lar. Bu­nu V.İ.Le­nin adı­na APİ-nin fi­lo­lo­g­iya fa­kül­tə­sin­də oxuy­an tə­lə­bə­lə­rin bir qi­s­mi­nin tim­sa­lın­da da müşa­hi­də et­mək mümkündür. Tə­lə­bə­lə­rin xey­li his­sə­si mübtə­da sö­zü­nü «mübta­də» və ya bə­zən da­ha ey­bəc­ər şə­kil­də - «müfda­də» şək­­lin­də tə­ləf­füz edir­lər. Şübhə­siz, gü­nah hə­min tə­lə­bəyə bu ter­mi­ni ilk də­fə öy­rə­dən­də­dir. Bu­ra­sı da mə­lum­dur ki, ilk vər­di­şi so­nra­lar unut­dur­maq, is­lah et­mək çə­tin olur, xey­li vaxt alır.

Bu cür çə­tin­lik­lə­ri nə­zə­rə al­dıq­da ay­dın olur ki, dil-ədə­biyy­at müəl­lim­lə­ri­nin or­fo­e­piya tə­li­mi me­to­di­ka­sı­na da­ir kö­məyə cid­di ehtiy­ac­la­rı var. Elə bu­na gö­rə də biz pe­da­qo­ji elm­lər na­mi­zə­di, dosent N.Ə.Ab­dul­lay­e­vin bu ya­xın­lar­da çap­dan çıx­mış «Or­fo­e­piya tə­li­mi­nin me­to­di­ka­sı­na da­ir gö­s­tə­ri­ş­lər» (Ba­kı, V.İ.Le­nin adı­na APİ nə­ş­ri, 1974. Re­dak­to­ru prof. Ə.Fə­rəc­ov­dur) əsə­ri­ni fay­da­lı və bu eh­tiy­acı qi­s­mən ödəy­ən bir əsər he­sab edi­rik.

Or­fo­e­piya mə­sə­lə­lə­ri fo­ne­ti­ka ilə da­ha sıx bağ­lı­dır. Ona gö­rə də əsə­rin mühüm fə­sil­lə­rin­dən bi­ri­ni «Fo­ne­ti­ka tə­d­ri­si­nin ədə­bi tələffüzlə əla­qə­dar mə­sə­lə­lə­ri» təş­kil edir. Or­fo­e­piy­aya Azər­bayc­an di­li tə­d­ri­sin­də ay­rıca yer ve­ril­miş, bu, pro­qram­da Azər­bayc­an di­li­nə aid hər bir dər­sin qar­şı­sın­da du­ran mühüm mə­sə­lə ki­mi nə­zər­də tutul­muş­dur. Odur ki müəl­lif hər bir sa­it və sa­mi­tin, fo­ne­tik ha­di­sə və qa­nu­nun ədə­bi tə­ləffüzlə bağ­lı cə­hət­lə­ri­nə xüsu­si fi­kir ver­miş, or­fo­qra­fiya ilə düzgün tə­ləf­füz ara­sın­da­kı fərq­­li cə­hət­lə­rin də­qiq iza­hı­na ça­lış­mış, bu fər­q­lə­rin prak­tik şə­kil­də mə­nim­sə­dil­mə­si üçün düzgün is­ti­qa­mət ver­miş­dir. Bu­ra­da bə­zən yan­lış və ya müba­hi­sə­li müla­hi­zə­lə­rə də tə­sadüf olu­nur. Mə­sə­lən, müəl­li­fin fik­rincə, «səs­lər şi­fa­hi nit­qin ən ki­çik mə­na­lı va­hid­lə­ri­dir» (10), hal­bu­ki söz­lə­rin mə­na­lı his­sə­lə­rə bölünməy­ən ən ki­çik mə­na­lı va­hid­lə­ri mor­fem­lər­dir. Müəl­lif «q» sə­si­nin kar qar­şılığı olan «k`» sə­si­nin rus di­lin­dən alın­mış bir sı­ra söz­lər­də iş­lən­diy­i­ni, Oq­tay, saq­qal, məq­səd ki­mi söz­lər­də «q» sa­mi­ti­nin «k`» ki­mi tə­ləffüzününün «fo­ne­tik şə­ra­it­lə bağ­lı» ol­duğ­u­nu gö­s­tə­rir və be­lə bir qə­na­ətə gə­lir ki, bun­lar di­li­mizdə «be­lə bir fo­ne­min» ( k` fo­ne­mi­nin - Q.K ) ol­ma­sı­na əsas ve­rə bil­mir». Hal­bu­ki bu fo­ne­min var­lığı çox­dan qə­bul olun­muş­dur və onun ay­rıca işa­rə­si­nin ol­ma­ma­sı xey­li vaxt­dır ki, əlif­ba­mı­zın qü­su­ru ki­mi qeyd edi­lir. Vic­dan, əc­dad, səc­də ki­mi söz­lər­də «c» sə­si­nin «j» ki­mi tə­ləffüzü ge­ri uyuş­­ma dey­il, dis­si­mil­ya­siya nə­tic­ə­si ki­mi izah olu­na bilər, kip­lə­şən «d» sə­si ya­rım­kip­lə­şən «c» sə­si­­ni öz mə­x­rəc­in­dən çıxa­rır və sür­tünən sə­sə çe­vi­rir. «Han­bal» sözü «Ham­bal» şək­lin­də tə­ləf­füz edi­lir­sə, bu, «b» sə­si­nin əv­vəl gə­lən «n» sa­mi­ti­ni məx­rəccə özünə ya­xın­laş­dır­ma­sı ilə izah edil­mə­mə­li, mən­şəcə «ham­mal» şək­lin­də olan bu söz­də dis­si­mily­a­siya (MM> MB) nə­tic­ə­si ki­mi qeyd olun­ma­lı­dır. Qüdrət, şüa, sü­but, rüsvay, sütun, qüv­vət … söz­lə­ri­nin qu­d­rət, şua, su­but, ru­s­vay, su­tun şək­lin­də tə­ləffüzü söz­lə­ri lo­ru­laş­dı­rır. Ter­mo­metr, kom­pas, sim­fo­niya söz­lə­rin­də «o», ka­bel sözündə «a», Tu­la sözündə «u» sə­si uzun dey­il, vu­rğ­u­lu tə­ləffüz olu­nur. Be­lə qey­dləri ar­tır­maq da olar­dı. La­kin bun­lar müəl­li­fin bu əsə­rin­dən da­ha çox, dil­çi­liy­i­miz­lə, or­fo­e­piya prin­sip­lə­ri­nin hə­lə tam də­qiq­ləş­di­ril­mə­mə­si ilə əla­qə­dar­dır.

Ki­tab­da mor­fo­lo­g­iya tə­d­ri­si­nin ədə­bi tə­ləffüzlə bağ­lı mə­sə­lə­lə­ri də yax­şı iş­lən­miş­dir. Bu­ra­da sa­it­lə­rin, sa­mit­lə­rin, bə­zi qram­ma­tik for­ma­la­rın tə­ləffüzü və on­la­rın necə öy­rə­dil­mə­si ba­rə­də qeyd­lər təd­ris pro­se­sin­də rəh­bər tu­tul­ma­lı­dır. Doğ­ru­dur, or­fo­e­pi­ya­dan bəhs edi­lən bə­zi əsər­lər­də ol­duğu ki­mi, bu­ra­da da ikinci şəx­sin cə­mi­ni bil­di­rən -sı­nız və - sız for­ma­la­rın­dan ikinc­i­si­nə ədə­bi tə­ləffüzdə ge­niş yer ve­ril­diyi gö­s­tə­ri­lir; la­kin, əs­lin­də, is­tər ədə­bi, is­tər­sə də qey­ri-ədə­bi tə­ləffüzdə bi­rinci for­ma üstün ro­la ma­lik­dir. Bə­zi nə­zə­ri ədə­biy­ya­tın ar­dınca ge­də­rək, dos. N.Ab­dul­lay­ev də qu­ru idi, qu­ru imiş, yax­şı idi, yax­şı imiş, ala­sı idim, ala idim, ol­ma­lı idi - söz­lə­ri­ni qu­riy­di, qu­riy­miş, yax­şiy­di, yax­şiy­miş, ala­siy­dim, aley­dim, ol­ma­liy­di şə­kil­lə­rin­də tə­ləffüz et­məyi düz­gün say­ır. Gö­s­tə­ri­lən tə­ləffüz for­ma­sı sa­bit­lə­şər­sə, gec-tez or­fo­qra­fi­ya­nı da öz ar­dınca apar­ma­lı­dır. De­mə­li, biz bi­lə-bi­lə di­li­miz­də­ki ahə­ng qa­nu­nu­nu po­zu­ruq. Əg­ər ümu­mi tələf­füzdə bu for­ma ge­niş yay­ıl­mış ol­sa idi, ye­nə döz­mək olar­dı. Orfo­qra­fiya sər­həd­lə­ri­ni po­za­raq, can­lı tə­ləf­füzü ya­zıya gə­ti­rən ya­zı­çı və şa­ir­lə­ri­mi­zin di­lin­də də bu for­maya rast gəl­mi­rik. Çünki tə­bii tə­ləf­füzə əsas­lan­dıq­la­rın­dan on­lar­da bu cür süni tə­ləffüz tə­səvvürü yox­dur. Bu cür söz­lə­rin qu­ruy­du, qu­ruy­muş, yax­şıy­dı, yax­şıy­mış, ala­sıy­dım, alay­dım, ol­ma­lıy­dı şək­lin­də tə­ləf­füzü mə­də­ni, ya­tım­lı, asan ol­maq­la ya­na­şı, ümu­mi tə­ləf­füz və ahə­ng qa­nu­nu­na da uyğ­un­dur. Ona gö­rə də ya­zı­çı­la­rı­mız bu for­ma­dan bə­dii dil­də ge­niş is­ti­fa­də edir­lər.

Or­ta mək­təb­də or­fo­e­piya tə­li­mi­nin yol­la­rı­na da­ir qeyd­lər «Gös­tə­ri­ş­lər»in əsas his­sə­si­ni təş­kil edir. Bu his­­sə me­to­di­ki cə­hət­dən daha əha­tə­li və ge­niş­dir. Şa­gird­­lər­də ədə­bi tə­ləffüz vər­di­ş­­lə­ri­nin yaran­ma­sı üçün fo­­ne­tik təh­li­lin, or­fo­e­pik ça­lış­ma və cəd­vəl­lə­rin, nü­mu­nə­lər üzə­rin­də işin, tex­ni­ki va­si­tə­lə­rin, or­fo­e­pik re­ji­min ro­lu xüsu­si nə­zə­rə alın­mış, bun­la­rın hər bi­ri kon­kret mi­sal­lar əsa­sın­da şərh olun­muş­dur.

 

Müəl­lif düzgün qeyd edir ki, şa­g­ird­lər günün az his­sə­si­ni məktəb­də, ço­xu­nu ev­də, ai­lə üzvlə­ri ara­sın­da ke­çi­rir və ona gö­rə də on­la­rın tə­ləffüz vər­di­ş­lə­ri­nin tə­şək­külündə va­li­deyn­lə­rin ro­lu böyükdür. Bu­na gö­rə də müəl­lif ədə­bi tə­ləffüz ba­rə­də müəl­lim­lə­rin va­li­deyn­lə­rə «sa­də bir şə­kil­də mə­lu­mat ver­mə­si­ni» məs­lə­hət görür. La­kin nə­zə­rə alın­ma­lı­dır ki, bə­zi ai­lə­lər­də, kənd­lər­də, ra­yon­lar­da şivə tələffüzü elə qa­tı və güclüdür ki, «sa­də bir şə­kil­də söh­bət» cid­di nə­ticə ve­rə bil­məz. Ümu­miyy­ət­lə, bu iş uzun­mud­dət­li bir pro­se­s­dir və sa­vad­la, təh­sil­lə, mə­də­niyy­ə­tin in­ki­şa­fı ilə bağ­lı mə­sə­lə­dir. Bir­dən-bi­rə bu sa­hə­də hər şeyi düzəlt­mək ol­maz və di­lin öz tə­bii in­ki­şa­fı da bu­na im­kan ver­mir.

Dil-ədə­biyy­at müəl­lim­lə­ri üçün fay­da­lı olan bu və­sa­it­dən di­gər fən­lə­rin müəl­lim­lə­ri və va­li­deyn­lər də is­ti­fa­də edə bi­lər­lər. La­kin bu əsə­rin və ümu­mən bu cür me­to­di­ki ədə­biyy­a­tın re­al fay­da­sın­dan o za­man ət­ra­f­lı da­nış­maq olar­dı ki, on­lar 500 nüsxə de­yil, ge­niş ti­raj­la çap olu­na və hök­mən re­s­pub­li­ka­mı­zın bütün ümumt­əh­sil mək­təb­lə­ri­nə çat­dı­rı­la idi.

09.01.75

 

 

© 2006 Copyright WS Web Design Studio: www.webstudio.az mail@webstudio.az