BAŞ SƏHİFƏ
E-MƏKTUB
KEÇİDLƏR
QEYDLƏR

TƏŞƏKKÜRLƏR
- prof. Q.KAZIMOV
- IATP
- WEBStudio.az

 

Q.Ş.Kazımov. Dil, tarix və poeziya.
Beş fəsildən ibarət olan bu kitabda müəllifin dil və onun mənşəyi, dilimizin tarixi, dialektologiya, türkologiya, müasir dil və dilin tədrisi problemlərinə dair məqalələri toplanmışdır. Burada oxucu, eyni zamanda, bir sıra müsahibələrlə, dilçilik ədəbiyyatının, yazıçılarımızın əsərlərinin ədəbi-estetik və linqvistik təhlili ilə, görkəmli adamların həyatından bəhs edən xatirə-yazılarla da tanış olacaqdır.

Rəyçilər: S.A.Sadıqova, filologiya elmləri doktoru; Z.Ş.Əsgərli, filologiya elmləri doktoru.
Elmi redaktoru: R.H.Eyvazova, filologiya elmləri doktoru.

 



 

SEÇİLMİŞLƏR

 


Ulu dilin yaranması və protodillərə parçalanması.Türk protodili /

Azərbaycan tarixi – 1: dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri /

Aşina və Azərbaycan /

Müasir Axısqa dilinin tədqiqi. /

Bir dərslik haqqında. /

Xalq poeziyasında daşlaşan tariximiz. /

Tariximizə, dilimizə məhəbbətlə./

Dilimizin bu günü. /

Nizami Cəfərov. «Azərbaycanşünaslığa giriş». /

Ağamusa Axundov. «Dil və ədəbiyyat» iki cilddə. /

Bədii ədəbiyyatda xüsusi adların komik təbiəti. /

T.İ.Hacıyev və K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi (oçerklər və mətnlər). /

Nəriman Nərimanov – 125. /

Dəliliyin xeyiri. /

«Tiqana» /

Dədə Qorquda müraciətlə «Dədəm Qorqut» poeması. /

Alim ömrü. /

«İzahlı dilçilik lüğəti». /

«VII-VIII siniflərdə Azərbaycan dili dərsləri». /

«Azərbaycan dili»nin yeni nəşri. /

Qeydlər /


DİGƏRLƏRİ

 


AFTOBİOQRAFİYA /

ƏSƏRLƏRİNİN BİBLİOQRAFİYASI /

Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər) /

Sənət düşüncələri /

Dilimiz-tariximiz /

Müasir Azərbaycan dil /

Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Баку, «Тахсил», 2004 /

SÖZ DEYƏNLƏR

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tarihimize ve Dilimize Yeni Bakış Açısı (Türkçe) /

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tariximize ve Dilimize Yeni Baxış (Azeri Dilinde) /

 

 

 
MÜNDƏRİCAT / V. MƏKTƏB, TƏDRİS, DƏRSLİK /

« AZƏR­BAYC­AN DİLİ » NİN YENİ

NƏ­Ş­Rİ

 

Sin­tak­si­sin tə­d­ri­si ümum­təh­sil mək­təb­lə­rin­də Azər­bayc­an di­li tə­d­ri­si­nin ən mühüm həl­qə­si­ni təş­kil edir. Fo­ne­ti­ka, lek­si­ka və mor­fo­­lo­g­iya ilə bir­lik­də bu sa­hə­nin öy­rə­nil­mə­si di­lin qu­ru­lu­şu haq­qın­da tam tə­səvvür ya­ra­dır. Həm də mə­lum­dur ki, bu sa­hə çə­tin­liyi və mürək­kəb­liyi ilə fər­q­lə­nir. Ünsiyy­ə­tin əsas va­hi­di olan cümlə və onun qu­ru­luş mo­del­lə­ri bu­ra­da öy­rə­ni­lir. Ona gö­rə də di­li­mi­zin sin­tak­tik qu­ru­lu­şu da­im diq­qət mər­kə­zin­də ol­muşdur. Aka­de­mik M.Ş.Şi­­rə­liy­ev və pro­fes­sor M.H. Hü­seyn­za­də 1938-ci il­dən 1994-cü ilə ki­mi bu dər­sliy­in mü­əl­li­f­lə­ri ol­mu­ş­lar. Bu müddət ər­zin­də dər­slik də­fə­lər­lə ye­ni­ləş­di­ril­miş­dir. La­kin hə­min ye­ni­ləş­dir­mə bu və ya digər möv­zu­nun ix­ti­sa­rı, ya­xud sa­də­ləş­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də dey­il, cid­di el­mi əsas­la­ra söy­kən­miş­dir. Mə­sə­lən, 50-ci il­lə­rə qə­dər tər­kib­lər də bu­daq cümlə he­sab olu­nur­du. Bu dövr­dən baş­la­ya­raq on­la­rın bu­daq cümlə ki­mi tə­d­ri­si da­yan­dı­rıl­mış­dır, fe­li si­fət, fe­li bağ­la­ma və mə­s­dər tər­kib­lə­ri o vaxt­dan cümlə­nin mürək­kəb üzvü ki­mi təh­lil və tə­d­ris edi­lir. Dil­çi­liyi­miz­də ya­ra­nan ye­ni­lik­lər ilk növ­bə­də bu dərslik­də öz ifa­də­si­ni tap­mış­dır.

Biz 1983-cü il­də dər­sliyə müəl­lif ki­mi da­xil olar­kən onu, de­mək olar ki, hər cə­hət­dən tam ye­ni­ləş­dir­mə­li ol­duq. Bu cür ye­ni­ləş­mə bir də 1994-cü il­də ol­muş, və­fat et­dik­lə­ri üçün onun uzunmüddət­li müəl­­lif­lə­ri olan M.Şi­rə­liy­ev və M.Hüseyn­za­də­nin ad­la­rı müəl­li­f­lər sı­ra­sın­dan çı­xa­rıl­mış, dər­slik hə­min il «Türk di­li» adı ilə çap olun­muş­­dur. Dər­sliy­in bu so­nra­kı çap­la­rın­da bir sı­ra möv­zu­la­rı prof. Y.Se­­y­i­dov iş­lə­miş­dir.

Ke­çən tə­d­ris ilin­də Respublika Təh­sil Na­zir­liy­i­nin ya­rat­dığı komis­siya V-XI si­ni­f­lər üçün ye­ni «Azər­bayc­an di­li» proq­ra­mı hazır­la­mış, pro­qram müza­ki­rə və çap edil­miş­dir. Pro­qram­da ən mühüm ye­ni­lik­lər­dən bi­ri Azər­bayc­an di­li si­s­tem­li kur­su­nun tə­d­ri­si­nə ve­ri­lən vax­tın ar­tı­rıl­ma­sı­dır. Əv­vəl­ki il­lər­də fo­ne­ti­ka, lek­si­ka, söz ya­ra­dıcı­lığı, mor­fo­lo­g­iya və sin­tak­sis mə­sə­lə­lə­ri V-VIII si­nif­lər­də tə­d­ris edil­diyi hal­da, in­di IX si­nif də bu si­s­te­mə da­xil olur. Ona görə də əv­vəl­lər 7-8-ci si­ni­f­lər­də ke­çi­lən sin­tak­sis möv­zu­la­rı in­di 8-9-cu si­ni­f­lər­də tə­d­ris olu­nur. Bir da­ha qeyd edi­rik ki, bu, çox fay­da­lı bir ye­ni­lik say­ıl­ma­lı­dır.

Və ikinci bir cə­hət bun­dan iba­rət­dir ki, bu il 8-9-cu si­ni­f­lər üçün iki «Azər­bayc­an di­li» dər­sliyi çap olun­muş­dur. Bi­ri­nin müəl­li­fi prof. Y.Sey­i­dov və T. Əsə­do­va­dır. Bu dər­slik bi­rinci də­fə­dir çap olu­nur. O bi­ri dər­slik bi­zim dos. F.Şah­baz­lı ilə çap et­dir­diy­i­miz dərs­lik­dir. Dər­slik­lər Təh­sil Na­zir­liy­i­nin qri­fi ilə çap olun­muş­dur və ey­ni­hü­quq­­lu­dur.

Bu so­nuncu dər­slik 65 il­dir ki, tək­mil­lə­şə-tək­mil­lə­şə cə­miy­yə­tə xid­mət edir. Tə­ri­f­lər, qay­da­lar də­fə­lər­lə - on il­lər­lə sı­naq­dan çıx­mış və ci­la­lan­mış­dır. Nə­zə­ri mə­lu­mat şa­g­ird­lə­rin yaş və bi­lik sə­viyy­ə­si­nə uyğ­un qu­rul­muş­dur. Biz da­im diq­qət mər­kə­zin­də sax­la­mı­şıq ki, mü­əl­lim və şa­g­ird­lər üçün zə­ru­ri nə­zə­ri mə­lu­ma­tı yığc­am və asan çat­dır­maq mümkün ol­sun. Müəl­lim mə­lu­mat qıt­lı­ğın­dan çə­tin­lik çək­mə­sin. Dər­slik qay­da üzrə ən qa­baqc­ıl müəl­lim və şa­g­ird­lər üçün plan­laş­dı­rıl­mış­dır. Ça­lış­mı­şıq ki, (bu, il­lər boyu mümkün ol­muş­dur) nə­zə­ri mə­lu­ma­tın hər bir ele­men­ti prak­tik ola­raq xüsu­si ça­lış­ma­lar­la möh­kəm­lən­di­ril­sin. Ay­rı-ay­rı möv­zu­la­ra aid son ça­lış­ma­lar­da ümu­mi­ləş­dir­mə­lər apa­rıl­mış, möv­zu ilə bağ­lı bi­lik­lər sin­tez edil­miş­dir. Ça­lış­ma­lar ək­sə­rən seç­mə nümu­nə­lər üzə­rin­də qu­rul­muş, möv­zu ilə bağ­lı bi­lik­lə­ri yox­la­maq, ümu­mi­ləş­dir­mək və ye­kun­laş­dır­maq üçün bütöv mətnlər ve­ril­miş­dir.

Müəl­lim­lər üçün mühüm və fay­da­lı bir cə­hət də bu­dur ki, ilk dəfə ola­raq, dər­sliy­in so­nun­da 8-9-cu si­ni­f­lə­rin Azər­bayc­an di­li proqra­mı ve­ril­miş­dir. Müəl­li­min proq­ram ax­ta­rı­şı­na eh­tiy­ac qal­ma­mış­dır. Pro­qram­da möv­zu­lar üzrə sa­at­la­rın bö­lgüsü də var­dır.

İl­lər­lə sı­naq­dan çıx­dığı üçün nə­zə­ri mə­lu­mat və ça­lış­ma­lar sis­tem­li və tə­mi­ne­dic­i­dir. Nümu­nə­lər da­ha çox ye­ni nəsil nümay­ən­də­lə­ri­nin - 60-cı­lar nəs­li­nin əsər­lə­rin­dən se­çil­miş­dir. Ona gö­rə də ədəbi di­li­mi­zin müa­sir sin­tak­tik struk­tu­ru­nu yax­şı əks et­di­rir.

Pro­qram ye­ni­dən iş­lən­diyi və bir sı­ra dəy­i­şik­lik­lər edil­diyi üçün dər­slik də, de­mək olar ki, ye­ni­dən iş­lən­miş və pro­qra­mın tə­ləb­lə­ri ba­xı­mın­dan tam tə­zə­lən­miş­dir.

Tə­li­min «asan­laş­dı­rıl­ma­sı» məq­sə­di­lə ye­ni pro­qram­da cüttər­kib­li və tək­tər­kib­li cümlə­lər, cümlə üzvlə­ri­nin xüsu­si­ləş­mə­si, ya­rım­çıq cümlə­lər, mürək­kəb qu­ru­lu­ş­lu (qa­rı­şıq tip­li) ta­be­li mürək­kəb cümlə möv­zu­la­rı­nın ve­ril­mə­si məs­lə­hət görülmə­miş­dir. Ona gö­rə də bu möv­zu­la­rı dər­slik­dən çı­xar­ma­lı ol­mu­şuq. Sa­də cümlə­nin növ­lə­ri şəx­­sə gö­rə təs­nif edil­miş­dir - müəyy­ən şəx­sli, qey­ri-müəyy­ən şəxs­li, ümu­mi şəx­sli və şəxssiz cümlə­lər şək­lin­də. Pro­qram­da qoy­u­lan və dər­slik­də zə­ru­ri şə­kil­də həy­a­ta ke­çi­ri­lən bu dəy­i­şik­lik­lə­rin nəticə­lə­ri ba­rə­də müəl­lim­lər öz söz­lə­ri­ni de­mə­li­dir­lər.

Azər­bayc­an di­li­nin mək­təb­lər­də həm də se­ç­mə fənn ki­mi təd­ris olun­duğu nə­zə­rə alı­na­raq pro­qra­mın «b» va­ri­an­tı ilə əla­qə­dar nə­zə­ri mə­lu­mat və ça­lış­ma­lar zə­ng­in­ləş­di­ril­miş­dir.

Bir sı­ra möv­zu­la­rın ye­ri dəy­iş­di­ril­miş­dir. Mə­sə­lən, va­si­tə­siz və va­si­tə­li nitq möv­zu­su mürək­kəb cümlə sin­tak­si­si və üslu­biyyat məsə­lə­lə­ri ilə da­ha sıx bağ­lı ol­duğu üçün mürək­kəb cümlə­dən sonra ve­ril­miş­dir.

Dər­slik­də ra­bi­tə­li nit­qin in­ki­şa­fı mə­sə­lə­lə­ri ge­niş yer tu­tur. Şa­gir­d­lə­rin im­la, ifa­də və in­şa yaz­mağı öy­rən­mə­lə­ri üçün ma­raq­lı mətn­lər və ça­lış­ma­lar ve­ril­miş­dir. Bun­la­rın ək­sə­riyy­ə­ti ye­ni­dir.

Üslu­biyy­at mə­sə­lə­lə­ri ilə ya­na­şı, şa­g­ird­lə­rin üs­lub­lar haq­qın­da la­zı­mi mə­lu­mat al­ma­la­rı üçün xüsu­si ça­lış­ma­lar tər­tib edil­miş­dir. Əmə­li ya­zı­la­rı öy­rət­mək diq­qət mər­kə­zin­də ol­du­ğun­dan dərs­lik­də əri­zə, pro­to­kol, eti­bar­na­mə və s. əmə­li ya­zı nümu­nə­lə­ri, akt, tərcü­me­yi-hal və s. yaz­maq üçün ça­lış­ma­lar ve­ril­miş­dir.

Hər sin­fin əv­və­lin­də və so­nun­da tə­k­rar üçün nə­zər­də tu­tu­lan çalış­ma­lar, su­al­lar və tap­şı­rıq­lar ye­ni­dən iş­lən­miş, zə­ng­in­ləş­di­ril­mişdir.

Tə­bii ki, dər­slik­də nə­zə­ri və prak­tik mətnlə­rin sa­də, ay­dın, an­la­şıq­lı ol­ma­sı­na xüsu­si diq­qət ye­ti­ril­miş­dir.

Dər­sliy­in ye­ni nə­ş­ri­nin tər­ti­bi, po­li­qra­fik key­fiy­yət­lə­ri ba­rə­də xüsu­si da­nış­maq la­zım gə­lir. Dər­sliy­in bu ye­ni bu­ra­xı­lı­şı onun heç bir əv­vəl­ki ça­pı ilə və ümu­mən heç bir baş­qa dər­slik­lə müqay­i­sə edi­lə bil­məz. Ba­ş­lıq­lar, ça­lış­ma­la­rın nö­m­rə­si, tə­ri­f­lər, ça­lış­ma­la­ra aid əla­və tap­şı­rıq və ça­lış­ma­lar nə­fis şə­kil­də xüsu­si fərq­lən­di­ril­miş­dir. Rə­ng­lər son də­rəcə eh­tiy­at­la, o qə­dər sə­li­qə ilə vu­rul­muş­dur ki, artıq rə­ng fo­nu ilə şa­g­ird göz­lə­ri­ni zər­bə al­tın­da qoy­ma­yac­aq­dır. Rəs­sam işi yüksək sə­viy­yə­də­dir. Dər­slik­də onun il­kin ya­ra­dıc­ı­la­rı ol­muş akad. M.Şi­rə­liy­ev, prof.M.Hüseyn­za­də ilə ya­na­şı, prof. Ə.Ab­dul­la­ye­vin, Ka­zım bəy, M.Ka­şğ­a­ri ki­mi nə­hə­ng alim­lə­rin şə­kil­lə­ri ve­ril­miş­dir. Ca­van­şir, Ba­bək, Də­də Qor­qud və baş­qa­la­rı­nın şə­kil­lə­ri rabi­tə­li nit­qin in­ki­şa­fı, və­tən­pər­vər­lik hiss­lə­ri­nin güc­lən­di­ril­mə­si məq­sə­di da­şıy­ır. Dər­sliy­in bu nə­ş­rin­də nə­zə­ri mə­lu­mat ve­rən his­sə ilə ça­lış­ma­lar si­s­te­mi us­ta­lıq­la fər­q­lən­di­ril­miş­dir. Sxem­lər tə­bii və la­zı­mi sim­me­t­riya ilə iş­lən­miş­dir. Ki­ta­bın cil­di­nə bax­dıq­da hiss edir­sən ki, bi­zim dərs­lik­lər ar­tıq Av­ro­pa stan­dart­la­rı­na uyğ­un­dur. Düzünü de­yim ki, mən nə qə­dər ki­tab çap et­dir­mi­şəm­sə, bu qə­dər gö­zəl tər­tib olun­muş ki­tab gör­mə­mi­şəm. Bu­nun üçün mən, ye­ri gəl­miş­kən, «Təh­sil» nə­ş­riy­ya­tı­nın rəh­bər­liy­i­nə və bütün əmək­da­ş­la­rı­na min­nət­dar­lığ­ı­mı bil­di­ri­rəm. Xüsu­sən son ay­lar mək­təb­lə­ri dər­slik­lər­lə təmin et­mək üçün on­la­rın gecə, gündüz, şən­bə, ba­zar bil­mə­dik­lə­ri­nin şa­hi­di ol­mu­şam. Nəşriyyat tərəfindən çap edilən dər­slik­lə­rin bədii-tex­ni­ki key­fiyy­ə­ti­nə söz yox­dur. Ən mühümü də bu­dur ki, indi bir çox özəl nə­ş­riyy­at­la­rın çap etdiyi ki­tab­lar­da­kı say­sız tex­ni­ki və im­la qüsur­la­rı­na bu nə­ş­riyy­at­da qə­tiyy­ən yol ve­ril­mir. Nə­ş­riyy­a­tın lap So­vet dövründə ol­duğu ki­mi, son də­rəcə mə­su­liyy­ət­li re­dak­tor və kor­rek­tor­la­rı var­dır ki, on­lar böyük əmək sərf edir və hər bir hər­fin, hər kəl­mə­nin üzə­rin­də əsir­lər. Bu nə­ş­riyy­at əsl dər­slik nəş­riy­ya­tı­dır və bu sa­hə­də son də­rəcə tək­mil­ləş­miş­dir.

Şübhə­siz, dər­slik nə qə­dər ka­mil ol­sa da, qüsur­suz da de­­yil­dir. La­kin in­di­ki hal­da bu dər­slik müəl­lim və şa­gird­lə­rin zövqünü tam təmin edəc­ək şə­kil­də­dir. Res­pub­li­ka­mı­zın qa­baqc­ıl dil və ədə­biyy­at müəl­lim­lə­ri ömür bo­yu bu dər­slik­lə iş­lə­mi­ş­lər. Ye­nə də iş­ləy­əc­ək­lər. Hər bir ye­ni tə­d­ris ili, ye­ni çap ərə­fə­sin­də biz onu el­min mü­va­fiq ye­ni­lik­lə­ri ilə zə­ng­in­ləş­dir­məyə ça­lı­şac­ağ­ıq. Hör­mət­li dil və ədəbiyy­at müəl­lim­lə­ri­mi­zin müla­hi­zə və qeyd­lə­ri­ni göz­ləy­ir və bu baş­dan on­la­ra öz tə­şəkkürümüzü bil­di­ri­rik.

 

29.09.2003

 

 

© 2006 Copyright WS Web Design Studio: www.webstudio.az mail@webstudio.az