BAŞ SƏHİFƏ
E-MƏKTUB
KEÇİDLƏR
QEYDLƏR

TƏŞƏKKÜRLƏR
- prof. Q.KAZIMOV
- IATP
- WEBStudio.az

 

Q.Ş.Kazımov. Dil, tarix və poeziya.
Beş fəsildən ibarət olan bu kitabda müəllifin dil və onun mənşəyi, dilimizin tarixi, dialektologiya, türkologiya, müasir dil və dilin tədrisi problemlərinə dair məqalələri toplanmışdır. Burada oxucu, eyni zamanda, bir sıra müsahibələrlə, dilçilik ədəbiyyatının, yazıçılarımızın əsərlərinin ədəbi-estetik və linqvistik təhlili ilə, görkəmli adamların həyatından bəhs edən xatirə-yazılarla da tanış olacaqdır.

Rəyçilər: S.A.Sadıqova, filologiya elmləri doktoru; Z.Ş.Əsgərli, filologiya elmləri doktoru.
Elmi redaktoru: R.H.Eyvazova, filologiya elmləri doktoru.

 



 

SEÇİLMİŞLƏR

 


Ulu dilin yaranması və protodillərə parçalanması.Türk protodili /

Azərbaycan tarixi – 1: dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri /

Aşina və Azərbaycan /

Müasir Axısqa dilinin tədqiqi. /

Bir dərslik haqqında. /

Xalq poeziyasında daşlaşan tariximiz. /

Tariximizə, dilimizə məhəbbətlə./

Dilimizin bu günü. /

Nizami Cəfərov. «Azərbaycanşünaslığa giriş». /

Ağamusa Axundov. «Dil və ədəbiyyat» iki cilddə. /

Bədii ədəbiyyatda xüsusi adların komik təbiəti. /

T.İ.Hacıyev və K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi (oçerklər və mətnlər). /

Nəriman Nərimanov – 125. /

Dəliliyin xeyiri. /

«Tiqana» /

Dədə Qorquda müraciətlə «Dədəm Qorqut» poeması. /

Alim ömrü. /

«İzahlı dilçilik lüğəti». /

«VII-VIII siniflərdə Azərbaycan dili dərsləri». /

«Azərbaycan dili»nin yeni nəşri. /

Qeydlər /


DİGƏRLƏRİ

 


AFTOBİOQRAFİYA /

ƏSƏRLƏRİNİN BİBLİOQRAFİYASI /

Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər) /

Sənət düşüncələri /

Dilimiz-tariximiz /

Müasir Azərbaycan dil /

Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Баку, «Тахсил», 2004 /

SÖZ DEYƏNLƏR

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tarihimize ve Dilimize Yeni Bakış Açısı (Türkçe) /

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tariximize ve Dilimize Yeni Baxış (Azeri Dilinde) /

 

 

 
MÜNDƏRİCAT / IV. MÜASİRLƏRİMİZ: DOĞMA VƏ YAXIN ADAMLAR /

Dİ­A­LEK­TO­LO­G­İYA ELMİNİN VE­TE­RA­NI

 

Bir vaxt­lar Nə­si­mi adı­na Dil­çi­lik İn­sti­tu­tu­nun adı gə­lən­də ilk növ­bə­də di­a­lek­to­lo­g­iya sözü ya­da düşər­di. Azər­bayc­an di­a­lekt və şivə­lə­ri­nin təd­qi­qi ön plan­da idi. Ən çox məh­sul ve­rən də bu sa­hə idi. Bu ənə­nə 20-ci il­lər­dən - Azər­bayc­a­nı təd­qiq və tə­təb­bö cəmiyy­ə­ti­nin fəa­liy­yə­tin­dən ba­ş­la­mış­dı. Təd­qiq və tə­təb­bö cəmiy­yə­ti da­xi­lin­də böyük dra­ma­turq və ya­zı­çı Ə.Haq­ver­diy­e­vin rəh­bər­liyi ilə ta­rix-et­no­qra­fiya böl­mə­si nəz­din­də di­a­lekt və şi­və­lə­ri­mi­zin təd­qi­qi­nə cid­di fi­kir ve­ri­lir, şi­və ma­te­ri­al­la­rı sel ki­mi top­la­nır­dı. N.İ.Aş­ma­ri­nin Azər­bay­can dil­çi­lik el­mi­nin baş­qa sa­hə­lə­ri­ni qa­baq­lay­an «Nu­xa şə­hə­ri türk xal­qı şi­və­lə­ri­nə bir nə­zər» (1926) ki­ta­bı da o dövrün məh­su­lu­dur. Çoxc­ild­li di­a­lek­to­lo­ji lüğə­tin ça­pı­na ba­ş­la­mış­dı­lar. Çox tə­əssüf ki, kadr­la­rın qə­fil tu­fa­na rast gəl­mə­si və II Dünya müha­ri­bə­si bu iş­lə­ri xey­li ge­ri sal­dı. Bir də 50-ci il­lər­də dir­çə­liş baş­la­dı. So­vet hö­ku­mə­ti ki­fay­ət qə­dər pul bu­ra­xır, di­a­lek­to­loq­la­rı­mız Dər­bənd­dən Nax­çı­va­na, Bor­ça­lı­dan Lən­kə­ra­na qə­dər bir-bir bö­lg­ə­lə­ri gə­zib ma­te­ri­al top­lay­ır­dı­lar. Bu ma­te­ri­al­lar ne­çə-ne­çə ki­ta­bın mey­da­na çıx­ma­sı­na yol aç­dı, dil­çi­liy­i­miz­də sil­si­lə di­a­lek­to­lo­ji mo­no­qra­fiy­a­lar mey­da­na çıx­dı.

Qu­ru­luş kadr­la­rı da cid­di şə­kil­də tər­biyə edir­di. 50-60-cı il­lə­rin ye­tir­mə­lə­ri zəh­mə­ti hər şey­dən üstün tut­muş, da­ha ya­ş­lı nə­sil­dən öy­rən­mək­lə el­mi araş­dır­ma­la­ra da­im mə­su­liyy­ət­lə ya­naş­mı­ş­lar. Bu nəs­lin təd­qi­qat­çı zi­ya­lı­la­rı­nın, gör­kəm­li alim­lə­ri­nin zəh­mət­lə ya­şayan nümay­ən­də­lə­rin­dən bi­ri də Se­fi Ma­xış oğ­lu Beh­bu­dov­dur.

Se­fi Beh­bu­dov 45 ilə ya­xın­dır ki, öz ömrünü Nə­si­mi adı­na Dil­çi­lik İn­sti­tu­tu­na bağ­lay­ıb, 43 il­dir ki, Azər­bayc­an di­a­lekt və şi­və­lə­ri­nin təd­qi­qi ilə mə­şğ­ul­dur. Çə­tin bir sa­hə­nin - Azər­bayc­an di­li­nin ke­çid şi­və­lə­ri­nin təd­qi­qin­dən ba­ş­la­ma­sı zəh­mət­li ol­sa da, ilk gündən ona çox şey öy­rət­miş­dir. Qərb və cə­nub qru­pu di­a­lekt və şi­və­lə­ri ara­sın­da ke­çid şi­və he­sab olu­nan Zə­ng­i­lan şi­və­lə­ri­nin təd­qi­qi pro­se­sin­də kon­kret möv­zu ilə ya­na­şı, dis­ser­ta­siya işi­ni la­zı­mi key­fiyy­ət­də or­taya çı­xar­maq üçün is­tər-is­tə­məz qərb və cə­nub qru­pu­nun xüsu­siyy­ət­lə­ri­ni də öy­rən­mə­li ol­muş­dur. Se­fi müəl­li­min fə­al iş­ti­ra­kı ilə bəl­kə də yüksək müka­fat­la­ra lay­iq görü­lə bi­lən, bütün türko­lo­ji aləm­də ye­g­a­nə olan son də­rəcə nə­fis Azər­bayc­an di­a­lek­to­lo­ji at­la­sı mey­da­na çıx­mış­dır. Se­fi müəl­li­min fə­al iş­ti­ra­kı ilə Dər­bənd, Tə­b­riz, Kərkük di­a­lekt­lə­ri, Yu­xa­rı Qa­ra­bağ şi­və­lə­ri öy­rə­nil­miş, san­bal­lı «Azər­bay­can di­a­lek­to­lo­g­iy­a­sı» əsə­ri ha­zır­lan­mış­dır. Çox tə­əs­süf ki, bun­la­rın bir ço­xu şö­bə­nin sey­fin­də ya­tır və hə­lə də işıq üzü gör­mə­miş­dir. Se­fi mü­əl­lim re­s­pub­li­ka jur­nal­la­rın­da və bir sı­ra xa­rici mət­bu­at or­qan­la­rın­da yüzə qə­dər el­mi mə­qa­lə çap et­di­rə bil­miş­dir.

Ta­nıy­an­lar yax­şı bi­lir­lər ki, Se­fi müəl­lim ha­zır­lıq­lı və son də­rəcə zəh­mət­keş bir in­san­dır. Ke­ç­miş SSRİ-nin bir çox şə­hər­lə­rin­də el­mi kon­fran­slar­da ma­raq­lı mə­ru­zə­lər et­miş­dir. Aka­de­mik M.Şi­rə­liy­e­vin, fi­lo­lo­g­iya elm­lə­ri dok­to­ru R.Rüstə­mo­vun, fi­lo­lo­gi­ya elm­lə­ri dok­to­ru M.İs­la­mo­vun rəh­bər­liyi al­tın­da şö­bə­nin ya­ra­dıc­ı­lıq iş­lə­rin­də fə­al işti­rak et­miş, on­lar­dan so­nra­kı dövr­də bir müddət şö­bəyə rəh­bər­lik edə­rək ke­ç­miş ənə­nə­lə­ri qo­ru­mağa ça­lış­mış­dır. Ke­çən 40 ilin müd­də­­tin­də şö­bə­nin ha­zır­la­dığı elə bir kol­lek­tiv əsər yox­dur ki, ora­da Se­fi Beh­bu­do­vun əməyi ol­ma­mış ol­sun.

Se­fi müəl­lim di­a­lek­to­loq ki­mi məş­hur ol­sa da, bu sa­hə­ni ürək­dən sev­sə də, yal­nız bu sa­hə ilə mə­şğ­ul ol­ma­mış, da­im ye­ni dil­çi­lik əsər­lə­ri­nə mət­bu­at­da öz müna­si­bə­ti­ni bil­dir­miş, ədə­biy­yatşünas­lıq məsə­lə­lə­ri ilə mə­şğ­ul ol­muş, şa­ir­lə­ri­mi­zin ya­ra­dıc­ı­lığ­ı­na ma­raq­lı əsər­lər həsr et­miş­dir.

Bi­zim di­a­lek­to­lo­g­iya el­mi­miz az vaxt­da çox in­ki­şaf et­sə də, əksər təd­qiq və araş­dır­ma­lar tə­s­vi­ri xa­rak­ter­də­dir və ta­ri­xi as­pekt­də çox az iş görülmüşdür. Son vaxt­lar ikic­ild­lik di­a­lek­to­lo­ji lüğət ha­zır­la­nıb çap olun­sa da, il­lər­dən bə­ri to­plan­mış zə­ng­in şi­və ma­te­ri­a­lı öz ça­pı­nı göz­ləy­ir. Azər­bayc­an di­a­lekt lek­si­ka­sı içə­ri­sin­də omo­nim­lər, si­no­nim­lər, an­to­nim­lər mühüm yer tu­tur. Ay­rı-ay­rı şi­və­lə­rin lek­si­ka­sı müəyy­ən də­rəcə öy­rə­nil­miş ol­sa da, ümu­mi­ləş­dir­mə­lər apa­rıl­ma­mış, Azər­bayc­an di­li­nin yay­ıl­dığı bütün əra­zi­lə­ri əha­tə edən şi­və ma­te­ri­al­la­rı si­no­nim­lik, omo­nim­lik, an­to­nim­lik ba­xı­mın­dan sin­tez edil­mə­miş, bu sa­hə­lə­ri əha­tə edən ümu­mi­ləş­di­rici lüğət­lər ha­zır­lan­ma­mış­dır. Be­lə lüğət­lə­rə di­li­mi­zin ta­ri­xi­ni, onun zə­ng­in­ləş­mə imkan­la­rı­nı üzə çı­xar­maq ba­xı­mın­dan böyük eh­tiy­ac var­dır. Bu­dur, bu sa­hə­də də, de­mək olar ki, ilk işi di­a­lek­to­lo­g­iya el­mi­mi­zin ve­te­ra­nı Se­fi Beh­bu­dov görmüşdür - ço­xil­lik zəh­mət­dən son­ra «Azər­baycan di­li şi­və­lə­ri­nin omo­nim­lər lüğə­ti» ki­mi qiy­mət­li bir əsər ortaya çı­xar­mış­dır. Bu cür lüğət­lər Azər­bayc­an di­li­nin də­rin qat­la­rın­dan xə­bər tut­mağa im­kan ya­ra­dır. Ki­tab­da zə­ng­in ma­te­ri­al to­plan­mış­dır. Bu cür əsər­lər xal­qın et­nik mən­­su­biyy­ə­ti­ni araş­dır­maq, onun di­li­nin tə­şəkkül və forma­laş­ma­sında iş­ti­rak edən türk tay­fa­la­rı­nın rolu­nu öy­rən­mək ba­xı­mın­dan çox fay­da­lı­dır.

Se­fi müəl­lim bu ki­ta­bı dünya­sı­nı dəy­iş­miş Azər­bayc­an di­a­lek­to­loq­la­rı­na it­haf et­miş­dir. Əs­lin­də, düz eləy­ir, çünki bu ki­tab­da on­la­rın ha­­mı­sı­nın payı var­dır. Bu­nun özü də Se­fi müəl­li­min öz el­mi­nə mə­həb­­bə­tin­dən irə­li gə­lir.

Ki­ta­bın ça­pa get­diyi bu günlər­də Se­fi müəl­li­min 70 ya­şı ta­mam olur. Do­st­la­rı­na it­haf et­diyi bu ki­tab onun öz yu­bi­ley­i­nə də bir hədiy­y­ə­dir.

 

18.04.2003

 

 

© 2006 Copyright WS Web Design Studio: www.webstudio.az mail@webstudio.az