BAŞ SƏHİFƏ
E-MƏKTUB
KEÇİDLƏR
QEYDLƏR

TƏŞƏKKÜRLƏR
- prof. Q.KAZIMOV
- IATP
- WEBStudio.az

 

Q.Ş.Kazımov. Dil, tarix və poeziya.
Beş fəsildən ibarət olan bu kitabda müəllifin dil və onun mənşəyi, dilimizin tarixi, dialektologiya, türkologiya, müasir dil və dilin tədrisi problemlərinə dair məqalələri toplanmışdır. Burada oxucu, eyni zamanda, bir sıra müsahibələrlə, dilçilik ədəbiyyatının, yazıçılarımızın əsərlərinin ədəbi-estetik və linqvistik təhlili ilə, görkəmli adamların həyatından bəhs edən xatirə-yazılarla da tanış olacaqdır.

Rəyçilər: S.A.Sadıqova, filologiya elmləri doktoru; Z.Ş.Əsgərli, filologiya elmləri doktoru.
Elmi redaktoru: R.H.Eyvazova, filologiya elmləri doktoru.

 



 

SEÇİLMİŞLƏR

 


Ulu dilin yaranması və protodillərə parçalanması.Türk protodili /

Azərbaycan tarixi – 1: dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri /

Aşina və Azərbaycan /

Müasir Axısqa dilinin tədqiqi. /

Bir dərslik haqqında. /

Xalq poeziyasında daşlaşan tariximiz. /

Tariximizə, dilimizə məhəbbətlə./

Dilimizin bu günü. /

Nizami Cəfərov. «Azərbaycanşünaslığa giriş». /

Ağamusa Axundov. «Dil və ədəbiyyat» iki cilddə. /

Bədii ədəbiyyatda xüsusi adların komik təbiəti. /

T.İ.Hacıyev və K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi (oçerklər və mətnlər). /

Nəriman Nərimanov – 125. /

Dəliliyin xeyiri. /

«Tiqana» /

Dədə Qorquda müraciətlə «Dədəm Qorqut» poeması. /

Alim ömrü. /

«İzahlı dilçilik lüğəti». /

«VII-VIII siniflərdə Azərbaycan dili dərsləri». /

«Azərbaycan dili»nin yeni nəşri. /

Qeydlər /


DİGƏRLƏRİ

 


AFTOBİOQRAFİYA /

ƏSƏRLƏRİNİN BİBLİOQRAFİYASI /

Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər) /

Sənət düşüncələri /

Dilimiz-tariximiz /

Müasir Azərbaycan dil /

Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Баку, «Тахсил», 2004 /

SÖZ DEYƏNLƏR

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tarihimize ve Dilimize Yeni Bakış Açısı (Türkçe) /

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tariximize ve Dilimize Yeni Baxış (Azeri Dilinde) /

 

 

 
MÜNDƏRİCAT / III. ƏDƏBİ DİL, BƏDİİ DİL, TƏNQİD VƏ ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ /

 

Rə­şid Təhməzoğlu - 65

 

DƏDƏ QORQUDA MÜRACİƏTLƏ

«DƏDƏM QORQUT» PO­EMA­SI

 

Ədə­biyy­a­tı­mız­da «Də­də Qor­qud» mo­tiv­lə­ri əsa­sın­da bə­dii ya­ra­dıc­ı­lıq zə­ng­in­lə­şir. Hə­lə ke­çən əs­rin 40-cı il­lə­rin­də prof.Ə.Də­mir­çi­za­də «Də­də Qor­qud» boy­la­rı əsa­sın­da «Də­də Qor­qud» li­b­ret­to­su və «Qa­raca Ço­ban» pye­si yaz­mış, mil­li ope­ra­mı­zın ba­ni­si Ü.Hac­ı­bəy­ov bu əsər­lə­rə bax­dıq­dan so­nra «Də­də Qor­qud»un ope­ra üçün zə­ng­in mən­bə ol­duğ­u­nu söy­lə­miş­dir. 70-ci il­lə­rin əv­vəl­lə­­rin­də Anar «Də­də Qor­qud» sse­na­ri­si­ni yaz­mış və sse­na­ri əsa­sın­da «Də­də Qor­qud» fil­mi ya­ran­mış­dır. Rə­şid Təh­mə­zoğ­lu­nun «Də­dəm Qor­qut» po­ema­sı bu sa­hə­də son dövrün na­i­liyy­ə­ti say­ı­la bi­lər. Müəl­lif po­ema üzə­rin­də 1997-1998-ci il­lər­də iş­lə­miş, 2003-2004-cü il­lər­də ona ye­ni­dən qay­ı­da­raq, 1999-cu il ça­pın­da mü­əyy­ən dəy­i­şik­lik­lər et­miş və əsə­ri 2004-cü il­də ye­ni­dən çap et­dir­miş­dir. Hər iki çap fi­lo­lo­g­iya elm­lə­ri dok­to­ru İs­may­ıl Ömə­roğ­lu­nun re­dak­tə­si və «Mə­nə­vi qay­nağ­ın poetik bi­çi­mi» baş­lıq­lı ön sö­zü ilə bu­ra­xıl­mış­dır. Po­ema­nın el­mi məs­lə­hət­çi­si el­mi iş­çi Əmir­şah Ba­ba­şa­noğ­lu­dur.

Po­ema «Ön söz ye­ri­nə» ad­la­nan 11 bənd­lik gi­ri­ş­lə baş­la­nır. Müəl­lif bir şəx­siyy­ət ki­mi bi­la­va­si­tə Də­də Qor­qu­da mürac­i­ət edərək, in­san­la­rın min il­lər­lə onun sözü­nün işığ­ı­na ta­pın­dığ­ı­nı, odu­nun hə­ra­rə­ti­nə qı­zın­dı­ğı­nı po­etik bir dil­lə ya­da sa­lır, özünün də bu oc­aq­dan od al­dığ­ı­nı, onun «boy­la­rı»na boy­lan­maq is­tə­diy­i­ni və po­e­ma­nın bu oc­ağ­ın hə­ra­rə­tin­dən ya­ran­dığ­ı­nı söy­ləy­ir.

Po­ema beş his­sə­dən - beş boy­dan, «Son söz ye­ri­nə» ad­la­nan ümu­mi­ləş­di­rici, ye­kun­laş­dı­rıcı his­sə­dən və çə­tin söz­lə­rin lüğə­tin­dən iba­rət­dir. Müəl­lif bütün boy­la­rı qə­lə­mə al­maq məq­sə­di­ni qar­şıya qoy­ma­mış­dır. Əha­tə et­diyi boy­la­rı «Buğ­ac», «Bay­rək», «Qas­ğ­an xan», «Uröz» və «Toğ­an» ad­lan­dır­mış­dır. Şa­ir təh­kiy­ə­sin­də po­ema­nın hər bir bən­di Də­də Qor­qu­da mürac­i­ət­lə ya­zıl­mış­dır.

«Də­də Qor­qud» elə bir mə­nə­vi xə­zi­nə­dir ki, onu cı­lız­laş­dır­maq, onun sə­viyy­ə­si­ni al­çal­da bi­lən əsər yaz­maq özü gü­nah­dır. «Də­də Qor­qud» mo­tiv­lə­ri əsa­sın­da ya­zı­lan hər bir əsər, heç ol­ma­sa, onun öz sə­viyy­ə­si­nə ya­xın ol­ma­lı, onun təh­kiyə və di­a­loq­la­rın­da­kı hik­mə­ti, şi­rin­liyi, in­sa­na mə­həb­bə­ti, düşmə­nə ni­frə­ti, və­tən, ana se­vg­i­si­ni sax­laya bil­mə­li­dir. Bu ba­xım­dan biz Rə­şid Təh­mə­zoğ­lu­nun po­ema­sı­nı uğ­ur­lu bir ya­ra­dıc­ı­lıq nümu­nə­si saya bi­lə­rik. Po­ema­nı oxu­duqca in­san­da güc və bey­in yo­rğ­un­luğu əvə­zi­nə, mə­nə­vi ra­hat­lıq və xoş duyğ­u­lar ya­ra­nır. Rə­şid da­s­tan­la­rı gö­zəl bi­lir, bəl­kə də, əz­bər bi­lir - bu, la­zım idi, la­kin onun ma­hiyy­ə­ti­nə va­ra bil­mək da­ha vac­ib idi - bu­nu da hə­qi­qi bir alim, bir ta­rix­çi, bir et­no­qraf ki­mi bac­ar­mış­dır. Ori­ji­nal və gö­zəl bir po­ema ya­rat­mış­dır. Da­s­tan­la­rı oxu­yar­kən Bey­rək boy­un­dan al­dığ­ım tə­si­ri ey­ni də­rəc­ə­də po­ema­nın «Bay­rək» his­sə­sin­dən ala bil­dim. Bütün baş­qa his­­sə­lər də ey­ni də­rəc­ə­də yüksək sə­viyy­ə­ni sax­laya bil­miş­dir. «Ley­li və Məc­nun»la­rı ya­da sal­dım: məz­mun, əf­sa­nə bir­dir, la­kin Ni­za­mi və Füzu­li sə­nət­kar­lığı, şa­ir­lə­rin söz söy­lə­mə, sözü mə­na­lan­dır­ma, əf­sa­nə­ni ətə-qa­na dol­dur­ma bac­a­rığı baş­qa­dır. Rə­şi­din ya­rat­dığı po­ema da boy­la­rın məz­mu­nun­da­kı ağ­ır­lığı özünə hop­du­ra bil­miş­dir, mi­s­ra­la­rı «Də­də Qor­qud» cümlə­lə­rin­də­ki mə­na yükünə, ümu­mi­ləş­dir­mə gücünə müva­fiq­dir - «Də­də Qor­qud» qo­xu­lu, «Də­də Qor­qud» duyğ­u­lu­dur.

Rə­şid boy­la­rı nəz­mə çək­məyi dey­il, onu günümüzlə bağ­la­mağı, boy­la­rın gö­zəl idey­a­la­rı­nı öz söz­lə­ri ilə in­san­la­ra çat­dır­mağı, ya­şat­mağı qar­şı­sı­na məq­səd qoy­muş­dur. Odur ki po­ema­nı oxu­duqca qəhrə­man­lıq və se­vgi duyğ­u­la­rı ilə ya­na­şı, xa­in­lər, xə­bis­lər, da­xi­li qurd­lar, və­tə­ni sa­tan və­zi­fə və sər­vət düşkünlə­ri də göz önündən gə­lib ke­çir:

 

O qırx ig­id Buğ­acı bərk ya­man­la­dı,

Du­rğ­an xa­nın ba­şı bir də du­man­lan­dı…

İçi­miz­də gə­zən qurd­lar iri imiş,

O çağ­lar­dan bu çağ­ac­an di­ri imiş…

Dədəm Qor­qut!

 

Necə olub ki, Rə­şid Təh­mə­zoğ­lu be­lə bir po­ema yaz­mağa gi­ri­şib və necə olub ki, po­ema müa­sir di­li­miz­də qa­fiyə ilə az qa­la «Də­də Qor­qud»un öz gücündə­dir?

Bi­o­qra­fiy­a­sı ilə ta­nı­ş­lıq gö­s­tə­rir ki, bu əsər Rə­şi­din ye­g­a­nə qələm təcrübə­si dey­il­dir və o son də­rəcə mə­su­liy­yət­li be­lə bir işə ba­ş­lar­kən ar­tıq mət­bu­at­da dərc olun­muş şeir­lə­ri və «Qa­ra­qa­pı» po­e­ma­sı ilə çox­dan qə­lə­mi­ni sı­naq­dan çı­xar­mış­dı. «Səh­nə­dən ke­çən yol­lar», «Sev­dim Azər­bayc­a­nı…», «Ba­kıya ge­di­rəm», «Dik ge­dib, dik gə­lir­sən» ki­tab­la­rı­nın tər­tib­çi­si, «Əh­məd Cə­mi­lin ya­ra­dıc­ı­lıq yo­lu» mo­no­qra­fiy­a­sı­nın, «Üzey­ir Hac­ı­bəy­ov» fo­to-al­bo­mu­nun mü­əl­li­fi və gör­kəm­li ar­xiv qu­ruc­u­su ki­mi elm alə­min­də məş­hur idi. Fi­lo­loq alim­dir. Bun­lar onun bu əzə­mət­li qə­dim abi­dəyə ma­raq və cə­sa­rə­ti­nin tə­bii ol­du­ğu­nu gö­s­tə­rir.

Po­ema­da «Də­də Qor­qud» ət­ri­ni, «Də­də Qor­qud» ahə­ng və təh­kiy­ə­si­ni müha­fi­zə edən əsas amil «Də­də Qor­qud»un öz poe­­ziy­a­sı­dır, öz yüksək po­etik qu­ru­lu­şu­dur. «Də­də Qor­qud»­da ənə­nə­vi ola­raq ay­rı­lan şeir­lər­dən baş­qa, onun nəsr ki­mi ve­ri­lən his­sə­lə­ri də, de­mək olar ki, yüksək şe­riyy­ət­lə ya­ra­dıl­mış­dır və yüksək po­eziya nümu­nə­lə­ri­dir. Boy­la­rın hər bir cümlə­si şeir­dir. Bun­lar boy­la­rın nəz­mə çəkil­mə­si­nə kö­mək ol­ma­mış dey­il­dir. La­kin Təh­mə­zoğ­lu bun­la­rı təkrar et­miş ol­sa idi, o heç bir tə­zə söz deyə bil­məz­di. Po­ema­sı hə­qi­qət­də ori­ji­nal bir əsər­dir.

Da­s­tan­la­rın müa­sir­lik ru­hu po­ema­da day­aq nöq­tə­si­dir. La­kin bu da var ki, bu boy­lar­da müa­sir ol­may­an, ana­xro­nizm sə­ciyy­ə­si daşıyan epi­zod­lar, ha­di­sə­lər yox də­rəc­ə­sin­də­dir. Elə bu­na gö­rə də bu das­tan­lar min il­lə­rin sı­na­ğın­dan da­im böyük se­vgi ilə çıx­mış­dır. Və­tə­nə mə­həb­bət, in­sa­na və tor­pağa bağ­lı­lıq, düşmə­nə ni­frət, müba­riz­lik, qə­h­rə­man­lıq, öv­lad tər­biy­ə­si, döyüşçü ha­zır­lığı, əkin-bi­çin, tə­sərrüfat, mal­dar­lıq, ağ­saq­qa­la, qa­dı­na hör­mət, və­tən yo­lun­­da hər cür əza­ba si­nə gər­mək, oğ­uz nəs­li­nə məx­sus əzə­mət­li toy-düyünlər, ov və ov­laq­lar, döyüş səh­nə­lə­ri… Bun­lar po­ema­da da boyla­rın əkiz qar­da­şı ki­mi xoş duyğ­u­lar ya­ra­dır, gə­lim­li-ge­dim­li dünya­da ba­ba­la­rı­mız oğ­uz­la­rın necə mərd­lik­lə ya­şa­dıq­la­rı­nı «Də­də Qor­qud»a lay­iq bir təh­kiyə ilə nəql edir. Hər zər­rə­də nə­sil­lər ara­sın­da əla­qə görünür. Po­ema­nı oxu­duqca düşünürsən: Oğuz eli, sən yaşa­mı­san və var­san. Am­ma o tə­kur­lar, o mə­lik­lər bu gün da­ha hiy­lə­g­ər olub­lar. Da­xil­də­ki Aruz­lar isə da­ha dəh­şət­li xəy­a­nə­ka­ra çe­v­ri­lib­lər. İn­di sə­nin Dış Oğ­uz de­diy­in o yer­lər sək­kiz ye­rə par­ça­la­nıb - İra­nın, İra­qın, Ru­siya­nın, Er­mə­ni­s­ta­nın, Gürcüsta­nın tər­ki­bi­nə qatılıb. Sən ol­sa idin, ölər­din, ver­məz­din. Am­ma de­diy­in da­xi­li qurdlar və həy­a­sız im­pe­ri­a­lizm bi­zim əl-qo­lu­mu­zu bağ­lay­ıb. Bu­na da «şükür» dey­i­rik.

Hiss olu­nur ki, Təh­mə­zoğ­lu po­ema­nı yaz­mağa ba­ş­la­maz­dan əv­vəl uzun müddət ax­ta­rış­da olub, boy­la­rın hər bir sə­ti­rin­də­ki aş­kar və giz­li mə­qam­la­rı diq­qət­lə öy­rən­mək­lə ya­na­şı, xüsu­si təd­qi­qat apa­rıb, boy­lar­da iş­ti­rak edən əsas ob­raz­la­rın ad­la­rı, əra­zi to­po­nim­lə­ri üzə­rin­də xüsu­si düşünüb, eti­mo­lo­ji araş­dır­ma­lar­la mə­şğ­ul olub. Bir alim kimi, boy­la­rın ya­zı nüsxə­lə­ri­ni nə­zər­dən ke­çi­rib, xüsu­si ad­la­rın ənə­nə­vi oxu­nu­şu ilə çox za­man ra­zı­laş­may­ıb, on­la­rın il­kin se­man­ti­ka­sı­na, qu­ru­lu­şu­na en­məyə ça­lı­şıb. Po­ema­nın bi­rinci ça­pın­da Qa­zan xan adı Qa­za­nğ­an, so­nra­kı nə­ş­rin­də Qa­sğ­an xan şək­lin­də­dir. Bu gö­s­tə­rir ki, müəl­lif il­lər boyu ax­ta­rış­da olub. Qa­zan xan sözünü da­s­tan boy­la­rın­da ol­duğu ki­mi sax­la­maq da olar­dı. La­kin müəl­lif yal­nız bu ki­çik dəy­i­şik­lik­lə Azər­bayc­an­da türk ta­ri­xi­nə son də­rəcə oby­ek­tiv və hə­qi­qi ta­ri­xi müna­si­bət bil­dir­miş­dir. Qas/kas tay­fa­sı Azər­bayc­a­nın ən qə­dim tay­fa­la­rın­dan­dır və öz adı­nı beş min il əv­vəl­dən ta­ri­xə yaz­mış­dır. Qas­lar türk tay­fa­la­rın­dan­dır - Qa­s­pi də­ni­zi, Qas dağı, Qas keçi­di ki­mi ta­ri­xi ad­lar qoy­muş­dur. Çox ma­raq­lı­dır ki, ta­ri­xin o qədər uzaq ke­ç­mi­şin­dən qa­lan qas to­po­nim, et­no­nim və an­t­ro­po­nim­lə­ri, qas apelya­tiv lek­si­ka­sı türkcə çox ay­dın izah olu­nur. Odur ki Rə­şi­din adın bu for­ma­sın­dan is­ti­fa­də­si hə­qi­qi el­mi araş­dır­ma say­ı­la bi­lər. Müəl­lif bir sı­ra to­po­nim, et­no­nim və an­t­ro­po­nim­lə­ri də özünə məx­sus şə­kil­də iş­lət­miş və mə­na­lan­dır­mış­dır: Oğ­öz - tay­fa adı ( oğ­uz əvə­zi­nə), Du­rğ­an xan ( Dir­sə xan) , Qas­lıq dağı ( Qaz­lıq dağı ), ti­t­ra­ri­lər ( tat əri ), Bamca Bay­rək ( Bam­sı Bey­rək ), Də­li Qo­çar ( Də­li Qar­car ), Qa­rac­uq ( Qa­raca ço­ban ), Bu­ra­sar, özan ( ozan ), Də­li Dön­dar, Aröz qoca, Uröz, Qa­ra Dar­hand ( Qa­ra Dər­bənd ), Du­man­qa­la və s. Bun­lar­dan Qas­lıq dağı elə Qaz­lıq dağ­ı­dır, əs­li­nə uyğ­un­dur. Qa­lan­la­rı haq­qın­da düşünmək olar. Müəl­lif «Də­də Qor­qud»da­kı « Tat əri bir ağ­ız ban­la­dı» cümlə­sin­də­ki tat əri söz­lə­ri­ni ti­t­ra­ri ki­mi (quş adı) mə­na­lan­dır­mış­dır.

R.Təh­mə­zoğ­lu «Də­də Qor­qud» də­rin­liy­i­nə ma­raq­lı və uğ­ur­lu qa­fiy­ə­lər­lə enə bil­miş­dir:

 

Ana sığ­dı süd qu­ru­muş dö­ş­lə­ri­ni,

Gö­zəl­lər­sə gə­zib dağ­ın dö­ş­lə­ri­ni

Döşürdülər ne­çə-ne­çə dağ çi­çəyi…

 

Dağ­lar ke­çib, dik­dir­lər­dən aşır­dı­lar...

Bir düzən­də yüklə­ri­ni aşır­dı­lar.

 

Ac­g­öz ki­mi nə ver­di­lər, aşır­dı o,

Çə­kib bir-bir qa­zan­la­rı aşır­dı o.

 

Bi­rinci beyt­də aşır­dı­lar sözü za­man və tə­sir­lik şə­kil­çi­lə­ri və vurğu ilə fər­q­lə­nir, ikinci beyt­də aşır­dı sözü qram­ma­tik cə­hət­dən ey­ni olub, se­man­ti­ka­sı­na gö­rə fər­q­lə­nir - bi­rinci mi­s­ra­da ye­mək, ikinc­i­də dağ­ıt­maq mə­na­sın­da­dır. Bu cür se­man­tik ça­lar müəl­li­fin çox sev­diyi qa­fiyə ya­rat­ma üsul­la­rın­dan­dır:

 

Qız oğ­la­na, oğ­lan qı­za güc gəl­mə­di,

Güc gəl­məyə qol­la­rın­da güc gəl­mə­di.

 

Vu­rul­muş­du onun qo­puz çal­mağ­ı­na,

Bir ba­xı­ş­la ürəy­i­ni çal­mağ­ı­na.

 

Ala­g­özlü, tut­saq qız­lar süzə-süzə ,

Gəz­dir­di­lər al iç­ki­dən süzə-süzə .

 

Baş­qa hal­lar­da da­ha çox omo­fon­la­ra mürac­i­ət et­miş­dir. Söz­lə­rin ya­xın səs­lən­mə­si və tam fər­q­li mə­na­lar ifa­də et­mə­si şer tex­ni­ka­sın­da qə­dim üsul­lar­dan­dır:

 

Ha­mı qalx­dı, se­vinc yağ­dı yağ­mur -yağ­mur,

Ha­mı gördü, ta üzündən acı yağ­mır.

Sax­lanc­ım­dan bol-bol ağ­ça, qı­zıl alar,

Yox­luğ­u­nu so­raq ver­sə, qı­zı alar.

 

Xüsu­si ad­la ümu­mi sözün omo­form­la­rı da po­ema­nın iş­lək qa­fiyə üsul­la­rın­dan­dır:

 

Bi­ri Du­ru, o bi­ri­nin adı Ke­çər,

Bil­mək ol­maz, işim bir­dən ağ­ır ke­çər.

 

Bu cür mi­s­ra­lar «Da­s­ta­ni-Əh­məd Hə­ra­mi»ni ya­da sa­lır. Və be­lə­dir­sə, de­mə­li, müəl­lif məq­sə­di­nə na­il ol­muş və hə­qi­qi mə­na­da dastan-po­ema ya­ra­da bil­miş­dir.

 

Po­ema­nın di­lin­də­ki bir sı­ra söz­lər ya ye­ni­liyi ilə diq­qə­ti cəlb edir, ya­xud da fo­no­mor­fo­lo­ji qu­ru­lu­şu ilə «Də­də Qor­qud» di­li­ni ya­da salır: Ça­dır­da­sa ig­id bayğ­ın ça­ğın­day­dı, Ya­raq­da­ş­lar so­lun­day­dı, sağ­ın­day­dı. İg­id­lə­rim, ata qo­nun toğ­an ki­mi, Soyğun­çu­nu soy­ma­lıyıq soğ­an ki­mi. Qa­lı­mın­dan bircə ig­id ver­sə so­raq… Ya­rı­lğ­an tək ya­rı­lım mən, ovu­lum mən… Çağ­ıt­dır­dı «soy soy­la­sın» sa­nı­na o. Yeyim­lə­ri ora at­dı, bu­ra at­dı. Yağ­ma­la­çı önə çı­xıb bərk çağ­ır­dı. Yara­la­ra yağ­lı­qa­ra ya­pış­dır­dı. Qar­şı dağ­dan Qas­ğan xa­nı gö­zət­di­lər . Ağ­zı­qa­ra ənik qurd­dan soy­köküm var və s. mi­s­ra və beyt­lər­də bayğ­ın, ya­raq­da­ş­lar, qo­nun, soy­ğun­çu­nu, qa­lı­mın­dan, ya­rı­lğ­an, çağ­ıt­dır­dı, yey­im­lə­ri, yağ­ma­la­çı, yağ­lı­qa­ra, gö­zət­di­lər, ağ­zı­qa­ra söz­lə­ri bu gün ədə­bi di­li­miz­də po­ema­da ol­duğu şə­kil­də və ya poema­da­kı mə­na­sın­da iş­lən­mir. Bu söz­lə­rin fo­ne­tik tər­ki­bi və ya seman­ti­ka­sı on­la­rı «Də­də Qor­qud» di­li­nə çə­kir və qa­fiyə sis­­te­mi ilə ya­na­şı, bu cür lek­si­ka küll ha­lın­da po­ema­da «Də­də Qor­qud» ru­hu yara­dır. Bu cə­hət­dən « Çal qı­lıncı, Qas­ğan xa­nım, ar­xan­day­am!» tip­li mi­s­ra­lar­da qı­lıncı sözü əvə­zi­nə, «Də­də Qor­qud»da­kı qı­lıc­ın sözü da­ha tə­bii səs­lə­nər­di: Çal qı­lıc­ın, Qa­sğ­an xa­nım, ar­xan­day­am!

Po­ma əsa­sən məs­nə­vi şək­lin­də qu­rul­muş­dur, müəl­lif təh­kiy­ə­sin­də mi­s­ra­lar qo­şa qa­fiy­ə­lə­nir. La­kin ye­ri gəl­dik­də müəl­lif «Də­də Qor­qud» ru­hu­nu da­ha çox qo­ru­maq üçün baş­qa for­ma­dan da is­ti­fa­də et­miş­dir. Bu hal şa­ir təh­kiy­ə­si­nə dey­il, ob­raz nit­qi­nə aid­dir. Oğ­lu­nun ge­dən­lər­lə qay­ıt­ma­dığ­ı­nı gördükdə Bur­la xa­tu­nun əri­nə - Qa­sğ­an xa­na mürac­i­ə­ti:

 

Qa­rğı gon­dər oy­na­dan­lar qay­ı­dıb­lar,

Qı­zıl gon­dər oy­na­da­nım gəl­məz ol­du.

Ağ­ac yay­dan oxa­tan­lar qay­ı­dıb­lar,

Də­mir yay­dan oxa­ta­nım gəl­məz ol­du…

 

La­kin mo­no­loq son­da ye­nə qo­şa qa­fiyə ilə ta­mam­la­nır:

 

Xan Qa­sğ­an xan, ha­nı oğ­lum, ver so­rağı,

Uçur hu­şum, qa­çır ağ­lım, ver so­rağı .

 

Be­lə­lik­lə, «Də­də Qor­qud» ru­hu po­ema­nın bütöv struk­tu­run­da, bütün se­man­ti­ka­sın­da, bütün ele­ment­lə­rin­də­dir, bü­tövlükdə əsə­rin po­eti­ka­sı «Də­də Qor­qud» po­eti­ka­sı, «Də­də Qor­qud» dey­im tər­zi əsa­sın­da ya­ra­dıl­mış­dır. Müəl­lif uğ­u­ru ora­sın­da­dır ki, bu əsər­lə «Də­­də Qor­qud» mühi­ti­nə düş­mək olur. İn­di ori­ji­nal da var, onun əsa­sın­da ya­ran­mış, onun ru­hu­nu ya­şa­dan bir po­ema da. Bu da «Də­­də Qor­qud»un baş­qa bir yay­ı­mı­dır, xoş is­təy­in, vu­rğ­un­luğ­un nə­tic­ə­si­dir.

Rə­şid Təh­mə­zoğ­lu 1959-cu il­dən mər­kə­zi mət­bu­at­da el­mi, bə­dii və pub­li­si­s­tik ya­zı­la­rı ilə çı­xış edir. Bu poe­ma onun Azər­bayc­an ədə­biyy­a­tı­na qiy­mət­li töh­fə­si­dir.

İn­di Rə­şid müəl­lim ya­şı­nın müdrik çağ­ın­da­dır - 65-in için­də­dir. Hə­lə yol­lar qa­baq­da­dır. İs­tər­dik ki, o yol­la­rı uzun il­lər, Qor­qud de­miş, qa­lın keç­sin, ye­ni-ye­ni uğ­ur­lar­la do­st­la­rı­nı se­vin­dir­sin.

 

03.10.2004

 

 

© 2006 Copyright WS Web Design Studio: www.webstudio.az mail@webstudio.az