BAŞ SƏHİFƏ
E-MƏKTUB
KEÇİDLƏR
QEYDLƏR

TƏŞƏKKÜRLƏR
- prof. Q.KAZIMOV
- IATP
- WEBStudio.az

 

Q.Ş.Kazımov. Dil, tarix və poeziya.
Beş fəsildən ibarət olan bu kitabda müəllifin dil və onun mənşəyi, dilimizin tarixi, dialektologiya, türkologiya, müasir dil və dilin tədrisi problemlərinə dair məqalələri toplanmışdır. Burada oxucu, eyni zamanda, bir sıra müsahibələrlə, dilçilik ədəbiyyatının, yazıçılarımızın əsərlərinin ədəbi-estetik və linqvistik təhlili ilə, görkəmli adamların həyatından bəhs edən xatirə-yazılarla da tanış olacaqdır.

Rəyçilər: S.A.Sadıqova, filologiya elmləri doktoru; Z.Ş.Əsgərli, filologiya elmləri doktoru.
Elmi redaktoru: R.H.Eyvazova, filologiya elmləri doktoru.

 



 

SEÇİLMİŞLƏR

 


Ulu dilin yaranması və protodillərə parçalanması.Türk protodili /

Azərbaycan tarixi – 1: dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri /

Aşina və Azərbaycan /

Müasir Axısqa dilinin tədqiqi. /

Bir dərslik haqqında. /

Xalq poeziyasında daşlaşan tariximiz. /

Tariximizə, dilimizə məhəbbətlə./

Dilimizin bu günü. /

Nizami Cəfərov. «Azərbaycanşünaslığa giriş». /

Ağamusa Axundov. «Dil və ədəbiyyat» iki cilddə. /

Bədii ədəbiyyatda xüsusi adların komik təbiəti. /

T.İ.Hacıyev və K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi (oçerklər və mətnlər). /

Nəriman Nərimanov – 125. /

Dəliliyin xeyiri. /

«Tiqana» /

Dədə Qorquda müraciətlə «Dədəm Qorqut» poeması. /

Alim ömrü. /

«İzahlı dilçilik lüğəti». /

«VII-VIII siniflərdə Azərbaycan dili dərsləri». /

«Azərbaycan dili»nin yeni nəşri. /

Qeydlər /


DİGƏRLƏRİ

 


AFTOBİOQRAFİYA /

ƏSƏRLƏRİNİN BİBLİOQRAFİYASI /

Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər) /

Sənət düşüncələri /

Dilimiz-tariximiz /

Müasir Azərbaycan dil /

Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Баку, «Тахсил», 2004 /

SÖZ DEYƏNLƏR

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tarihimize ve Dilimize Yeni Bakış Açısı (Türkçe) /

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tariximize ve Dilimize Yeni Baxış (Azeri Dilinde) /

 

 

 
MÜNDƏRİCAT / II, DİLİMİZİN QURULUŞU: FONETİKA, ORFOQRAFİYA, ORFOEPİYA, LEKSİKA, MORFOLOGİYA, CÜMLƏ VƏ MƏTN PROBLEMLƏRİ /

BİR DƏRSLİK HAQ­QIN­DA

 

Son 30 il­də ədə­bi di­li­mi­zin fo­ne­tik si­s­te­mi, lüğət tər­­ki­bi və qram­ma­tik qu­ru­lu­şu­nun hər­tə­rə­f­li təd­qi­qi sa­hə­sin­də qiy­mət­li el­mi əsər­lər, na­mi­zəd­lik və dok­tor­luq dis­ser­ta­siy­a­la­rı, dəy­ər­li mo­no­qra­fiy­a­lar ya­ran­mış­dır. Pro­fes­sor Ə.Də­mir­çi­za­də­nin bu günlər­də çap­dan çıx­mış «Müa­sir Azər­bayc­an di­li» («Ma­a­rif» nə­ş­riyy­a­tı, Ba­kı, 1972) ki­ta­bı da be­lə əla­mət­dar ha­di­sə­lər­dən­dir.

Ədə­bi di­li­mi­zin fo­ne­tik qu­ru­lu­şu­na, tə­ləffüz və or­fo­qra­fiya mə­­sə­lə­lə­ri­nə həsr olun­muş bu ilk dər­slik nitq zən­ci­ri­nin həl­qəcik­lə­ri­ni təş­kil edən dil va­hid­lə­rin­dən ən ki­çiy­i­nin - səs­lə­rin təd­qi­qi ilə ba­ş­la­nır. Ona gö­rə də əsə­rin bi­rinci his­sə­si «Müa­sir Azər­bay­c­an di­li­nin fo­ne­ti­ka­sı» ad­lan­dı­rıl­mış­dır.

Dər­sliy­in ümu­mi fo­ne­ti­ka mə­sə­lə­lə­rin­dən bəhs edən böl­mə­sin­də fo­ne­ti­ka­nın möv­zu­su, fo­ne­tik təd­qi­qa­tın üsul­­la­rı, əhə­miyy­ə­ti, fo­ne­ti­ka­­nın növ­lə­ri və fo­ne­tik trans­­krip­siya haq­qın­da yığc­am mə­lu­mat veril­­miş, da­nı­şıq səs­lə­ri­nin fi­zi­ki və fi­zi­o­lo­ji cə­hət­lə­ri­nin təd­qi­qi­nə xüsu­si diq­qət ye­ti­ril­miş­dir. Sə­sin tö­rə­mə mən­bə­lə­ri, müəyy­ən mühit­­də yay­ıl­ma­sı, qu­laq va­si­tə­si­lə qə­bul olun­ma­sı və bey­in­də müəy­y­ən tə­əssürat ya­rat­ma­sı, səs zər­bə­lə­ri, küylü-gu­rul­tu­lu və ton­lu-mu­si­qi­li səs­lər, sə­sin gücü, uc­a­lığı, uzun­luğu, tem­b­ri və s. haq­qın­da mə­lu­mat la­zı­mi tə­səvvür ya­ra­dır, da­nı­şıq səs­lə­ri­nin fi­lo­loq üçün da­ha ma­raq­lı olan dil­çi­lik cə­hət­lə­ri­nin öy­rə­nil­mə­si­nə əsas­lı zə­min ha­zır­lay­ır.

Təd­qi­qat fo­ne­tik ha­di­sə və qa­nun­la­rın də­rin qat­la­rı­na iş­lə­dik­cə, on­la­rın ara­sın­da­kı zə­ru­ri əla­qə­lər də is­tər-is­tə­məz üzə çı­xır. Ahə­ng qa­nu­nu, as­si­mily­a­siya, sə­sar­tı­mı, səsdüşümü di­li­mi­zin tə­bi­ə­tin­dən doğ­an qa­nun və ha­di­sə­lər ki­mi izah edi­lir.

Ki­tab­da heca və vu­rğu möv­zu­la­rı da ye­ni­dən iş­lən­miş­dir. Mü­əl­lif lüğət tər­ki­bin­də­ki söz­lə­ri diq­qət­lə nə­zər­dən ke­çir­mək­lə, ədə­bi dili­miz­də 17-yə qə­dər heca ti­pi iş­lən­diy­i­ni müəyy­ən­ləş­dir­mişdir.

Dər­sliy­in ikinci his­sə­si «Müa­sir Azər­bayc­an di­li­nin or­fo­e­piy­a­sı» ad­la­nır. Mə­lum­dur ki, or­fo­e­piya haq­qın­da ilk mə­qa­lə­ni 40-cı il­lər­də məhz pro­fes­sor Ə.Də­mir­çi­za­də yaz­mış­dır. Bu sa­hə ilə əla­qə­dar son vaxt­lar çap olun­muş ge­niş təd­qi­qat əsə­ri də onun qə­lə­mi­nin məh­su­lu­dur. Məhz bu­na gö­rə də dər­slik­dən or­fo­e­pik nor­ma­lar haq­qın­da ki­fa­yət qə­dər mə­lu­mat al­maq mümkündür. Ümu­miyy­ət­lə tə­ləffüz və xüsu­sən or­fo­e­pik tə­ləffüz, ədə­bi tə­ləffüzün mən­bə­lə­ri və po­zul­ma sə­­bəb­lə­ri, tə­ləffüz üslub­la­rı, lüğə­vi, qra­fik və qram­ma­tik şə­ra­it­də tələffüz haq­qın­da müəl­li­fin qeyd­lə­ri ye­ni və ori­ji­nal­dır. Va­hid tələffüz qay­da­la­rı­na əməl et­məy­in zə­ru­ri­liyi hə­lə ha­mıya ey­ni dərəc­ə­də ay­dın ol­ma­dığ­ın­dan dərsliy­i­n bu his­sə­si yal­nız dar ix­ti­sas sa­hib­lə­ri üçün dey­il, hər bir mə­də­ni şəxs üçün fay­da­lı­dır. Ar­tıq or­fo­e­piya mə­sə­lə­lə­ri­nə or­ta və ali mək­təb pro­qram­la­rın­da ge­niş yer ver­mək vax­tı çat­mış­dır.

Üçüncü his­sə ya­zı və or­fo­qra­fiya mə­sə­ləl­əri­nə həsr olun­muş­dur. Bu his­sə­nin əsa­sı­nı or­fo­qra­fiya və onun prin­sip­lə­ri­nin şər­hi təş­kil edir. Ya­zı­nın ic­ti­mai ma­hiyy­ə­ti, in­san cə­miyy­ə­tin­də ro­lu, Azər­bay­can əlif­ba­sı, əlif­ba­mız­da­kı hər­f­lər­lə səs­lə­rin nis­bə­ti, bi­ti­şik və ay­rı ya­zı­lan söz­lər, de­fis və onun or­fo­qra­fik ma­hiyy­ə­ti, şə­kil­çi­lə­rin ya­zı­lı­şı, apo­st­rof və s. haq­qın­da qeyd­lər pro­fes­sor Ə.Də­mir­çi­za­də­nin uzun il­lər­dən bə­ri apar­dığı də­rin el­mi ax­ta­rı­ş­la­rın nə­tic­ə­si­dir.

Şübhə­siz, bu qiy­mət­li əsər nöq­san­sız da dey­il­dir. Doğ­ru­dur, dərs­liy­in gi­ri­şin­də Azər­bayc­an di­li, bu di­lin türk dil­lə­ri ai­lə­sin­də yeri, şi­fa­hi və ya­zı­lı ədə­bi di­li­mi­zin in­ki­şaf ta­ri­xi, «Müa­sir Azər­bay­c­an di­li» fən­ni və bu fən­­nin tə­d­ri­si pro­se­sin­də han­sı mə­sə­lə­lə­rə diqqət ye­ti­ri­ləc­əyi yığc­am şə­kil­də qeyd olun­muş­dur. La­kin bu əsər dörd­cild­liy­in ilk ki­ta­bı ol­duğu üçün bu­ra­da Azər­bayc­an di­li an­lay­ı­şın­dan əla­və, «Müa­sir Azər­bayc­an di­li» fən­ni­nin möv­zu­su, məq­sə­di, mən­bə­lə­ri, baş­qa elm­lər­lə əla­qə­si, me­to­do­lo­g­iy­a­sı haq­qın­da müəl­li­fin ət­ra­f­lı mə­lu­mat ver­mək im­ka­nı var idi. Pro­fes­sor Ə.Də­mir­çi­za­də­nin «Ta­ri­xi qram­ma­ti­ka» və «Ədə­bi dil ta­ri­xi» fən­lə­ri ilə əla­qə­dar be­­lə tu­tar­lı gi­riş kur­sla­rı ha­zır­lay­ıb çap et­dir­diyi mə­lum­dur.

Müəl­lif ba­lıq, pa­paq, ya­taq, otaq tip­li söz­lə­rin so­nun­da ta­ri­xi-ənə­nə­vi prin­si­pə əsa­sən «q» hər­fi ya­zıl­ma­sı­na bax­may­a­raq, əs­lin­də, ümum­xalq tə­ləffüzündə «x» sə­si iş­lən­di­yi­ni, or­fo­e­pik cə­hət­dən bu cür tə­ləffüzün tam doğ­ru ol­duğ­u­nu və bu­na gö­rə də əl­ve­ri­ş­li şə­ra­i­tə - iki sa­it ara­sı­na düşdükdə «x» sə­si­nin tə­bii ola­raq «ğ» sə­si­nə çe­v­ril­diy­i­ni gös­­tər­sə də (94,136, 264 və s.), bə­zən mək­­təb dərs­lik­lə­rin­də­ki yan­lış­lığı tə­k­rar edə­rək, kar­laş­mış «q» sə­si­nin «ğ»-ya ke­ç­mə­sin­dən də (137) da­nı­şır. Hal­bu­ki müəl­lif özü də­fə­lər­lə qeyd edir ki, «q» və «ğ» ay­rı-ayrı mə­x­rəc­li səs­lər­dir və bir mə­x­rəc­dən olan sə­sin di­gər məx­rəc­dən olan sə­sə çe­v­ril­mə­si qey­ri-mümkündür. 147-ci sə­hi­fə­də «tram­vay» sözünün «tran­vay» şək­lin­də dis­si­mily­a­siy­aya uğ­ra­ma­sın­dan da­nı­şı­lar­kən «v» qo­şa­do­daq sa­mi­ti ki­mi izah edi­lir. «Tran­vay» sözündə «mv» sa­mit­lə­ri­ni həm­cins­ləş­di­rən qo­şa­do­daq­lı­lıq əlamə­ti­nin ara­dan qalx­dığı gö­s­tə­ri­lir. Əs­lin­də, bu­ra­da do­daq səs­lə­rin­dən bi­ri­nin dil sə­si­nə çev­ril­diyi (mv əvə­zi­nə nv) gö­s­tər­mək kifayət edər­di və «v» sa­mi­ti­nin do­daq-diş sa­mi­ti ki­mi iza­hı (69) öz hökmündə qa­lar­dı.

Dər­slik­də bu cür nöq­san­lar ol­sa da, bun­lar prin­si­pi­al, cid­di mü­ba­hi­sə doğ­u­ran, tə­d­ris işi­nə mans olan nöq­san­lar de­yil­dir. La­kin oxucu­nu na­ra­zı sa­lan baş­qa şey­dir. Əg­ər «Ma­a­rif» nə­ş­riyy­a­tı­nın müa­sir di­lə da­ir ilk də­fə dörd cild­də dər­slik çap et­mək işi­ni al­qı­ş­la­­maq la­zım gə­lir­sə, haq­qın­da da­nış­dığ­ı­mız dər­sliy­in tər­ti­ba­tı, tex­ni­ki cə­hət­lə­ri ta­ma­mi­lə tə­əssüf doğ­u­rur. Bir dər­slik ki­mi uzun müddət is­ti­fa­də edi­ləc­ək bu əsər aşağı key­fiyy­ət­li ka­ğız­da, çox­lu tex­ni­ki qüsur­lar­la çap olun­muş­dur, kor­rek­tor xə­ta­la­rı­na yol ve­ril­miş­dir.

Pro­fes­sor Ə.Də­mir­çi­za­də­nin «Müa­sir Azər­bayc­an di­li» ki­ta­bı fone­ti­ka, or­fo­e­piya və or­fo­qra­fiya mə­sə­lə­lə­ri­nə həsr olun­muş ilk dər­slik ol­ma­sı­na bax­may­a­raq, yüksək el­mi sə­viyy­ə­də ya­zıl­mış­dır. Fi­lo­lo­ji fakültə­lə­rin tə­ləbə­lə­ri­nə, as­pi­rant və müəl­lim­lə­rə, di­li­mi­zin səs və ya­zı qa­nun­la­rı ilə ma­raq­la­nan hər bir şəx­sə bu əsə­rin fay­da­lı bir dər­slik ki­mi lay­i­qincə xid­mət edəc­əyi şüb­hə­siz­dir.

 

05.12.72

 

 

© 2006 Copyright WS Web Design Studio: www.webstudio.az mail@webstudio.az