BAŞ SƏHİFƏ
E-MƏKTUB
KEÇİDLƏR
QEYDLƏR

TƏŞƏKKÜRLƏR
- prof. Q.KAZIMOV
- IATP
- WEBStudio.az

 

Q.Ş.Kazımov. Dil, tarix və poeziya.
Beş fəsildən ibarət olan bu kitabda müəllifin dil və onun mənşəyi, dilimizin tarixi, dialektologiya, türkologiya, müasir dil və dilin tədrisi problemlərinə dair məqalələri toplanmışdır. Burada oxucu, eyni zamanda, bir sıra müsahibələrlə, dilçilik ədəbiyyatının, yazıçılarımızın əsərlərinin ədəbi-estetik və linqvistik təhlili ilə, görkəmli adamların həyatından bəhs edən xatirə-yazılarla da tanış olacaqdır.

Rəyçilər: S.A.Sadıqova, filologiya elmləri doktoru; Z.Ş.Əsgərli, filologiya elmləri doktoru.
Elmi redaktoru: R.H.Eyvazova, filologiya elmləri doktoru.

 



 

SEÇİLMİŞLƏR

 


Ulu dilin yaranması və protodillərə parçalanması.Türk protodili /

Azərbaycan tarixi – 1: dövlət, etnogenez və dilimizin mənşəyi məsələləri /

Aşina və Azərbaycan /

Müasir Axısqa dilinin tədqiqi. /

Bir dərslik haqqında. /

Xalq poeziyasında daşlaşan tariximiz. /

Tariximizə, dilimizə məhəbbətlə./

Dilimizin bu günü. /

Nizami Cəfərov. «Azərbaycanşünaslığa giriş». /

Ağamusa Axundov. «Dil və ədəbiyyat» iki cilddə. /

Bədii ədəbiyyatda xüsusi adların komik təbiəti. /

T.İ.Hacıyev və K.N.Vəliyev. Azərbaycan dili tarixi (oçerklər və mətnlər). /

Nəriman Nərimanov – 125. /

Dəliliyin xeyiri. /

«Tiqana» /

Dədə Qorquda müraciətlə «Dədəm Qorqut» poeması. /

Alim ömrü. /

«İzahlı dilçilik lüğəti». /

«VII-VIII siniflərdə Azərbaycan dili dərsləri». /

«Azərbaycan dili»nin yeni nəşri. /

Qeydlər /


DİGƏRLƏRİ

 


AFTOBİOQRAFİYA /

ƏSƏRLƏRİNİN BİBLİOQRAFİYASI /

Azərbaycan dilinin tarixi (ən qədim dövrlərdən XIII əsrə qədər) /

Sənət düşüncələri /

Dilimiz-tariximiz /

Müasir Azərbaycan dil /

Теория комического (проблемы языковых средств и приемов). Баку, «Тахсил», 2004 /

SÖZ DEYƏNLƏR

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tarihimize ve Dilimize Yeni Bakış Açısı (Türkçe) /

Cahid İsmayiloğlu | Etnik Tariximize ve Dilimize Yeni Baxış (Azeri Dilinde) /

 

 

 
MÜNDƏRİCAT / II, DİLİMİZİN QURULUŞU: FONETİKA, ORFOQRAFİYA, ORFOEPİYA, LEKSİKA, MORFOLOGİYA, CÜMLƏ VƏ MƏTN PROBLEMLƏRİ /

RA­SİM QARACA İLƏ BALACA BİR

DİL SÖH­BƏ­Tİ

Bu günlər­də «Ba­kı-Xə­bər» qə­ze­tin­də Ra­sim Qa­rac­a­nın «Nə danı­­şır­san?» ba­ş­lıq­lı ya­zı­sı­nı oxu­dum (15 - 16 iy­un, ¹ 134). Mə­qalə xoş mə­ram­la, xoş ar­zu və is­tək­lə ya­zıl­mış­dır. Bu çə­tin dövr­də, türkün düşmə­ni­nin ay­aq tu­tub ye­ri­diyi bir za­man­da gənc­lə­ri­mi­zin ana di­li­nə se­vg­i­si gə­ləc­əyə inam və yax­şı duyğ­u­lar ya­ra­dır.

Mə­qa­lə­də müəl­li­fi na­ra­hat edən bir sı­ra mə­sə­lə­lər var ki, on­la­ra müna­si­bə­ti­mi bil­dir­mək is­tər­dim.

 

Hör­mət­li Qa­raca! Mə­qa­lə­ni­zin ilk cümlə­lə­rin­də bir an­la­şıl­maz­lıq var. Qeyd olu­nur ki, qə­ze­tin əv­vəl­ki nö­m­rə­lə­rin­dən bi­rin­də mə­qaləniz dərc olu­nub - bu, ay­dın­dır. La­kin so­nra­kı cümlə­nin mən­ti ­qini tutmaq ol­mur: «Hə­min (yə­qin ki, çap olun­muş - Q.K. ) məqa­­lə­nin əly­az­ma­sı­nı re­dak­siy­aya gə­tir­diy­im za­man is­tər redaktorun, istər­sə də bu­ra­da ça­lı­şan əmək­da­ş­la­rın bir ira­dı ilə ras­tlaş­dım». «Gətir­diy­im za­man» bir­ləş­mə­si mə­qa­lə­nin ça­pın­dan, hət­ta re­dak­siya­da oxu­nu­şun­dan əv­vəl­ki za­ma­nı bil­di­rir. Lap tu­taq ki, gə­tir­mi­si­niz və ta­nış olub­lar. İrad­la­rı var­sa, nə üçün is­lah et­mir­lər? Be­lə çı­xır ki, irad­la­rı­nı qeyd edib­lər, am­ma mə­qa­ləyə to­xun­may­ıb­lar. «Çox­lu» türk kəl­mə­lə­ri» iş­lə­dir­sən», «türk di­li mə­sə­lə­si bir az həs­sas mə­sə­lə imiş» ifa­də və cümlə­lə­rin­də han­sı türk di­lin­dən söh­bət get­diyi bilin­mir. Öz di­li­miz nə­zər­də tu­tu­lur­sa, bu, na­haq söh­bət­dir. Os­man­lı türklə­ri­nin di­lin­dən söh­bət ge­dir­sə, düz dey­ir­lər və hət­ta bu məqam­da «çox» sözü də ar­tıq­­dır - ana di­lin­də da­nı­şan­da, ya­zan­da baş­qa di­lin ele­ment­lə­rin­dən is­ti­fa­də et­mək düz dey­il - əg­ər bir çı­xa­rış ve­ril­mir­sə.

Di­li­miz­də ərəb və fars söz­lə­ri­nin çox ol­duğ­u­nu qeyd edir­si­niz. İş­lət­diy­i­niz bir ne­çə cümlə­də söz­lə­rin düz ya­rı­sı­nın ərəb və fars mən­şə­li ol­duğ­u­nu gö­s­tə­rir və ya­zır­sı­nız: «...84 kəl­mə­dən nə az, nə çox, 42-si­nin (!!!) ana di­li­miz­də ol­ma­dığ­ı­nı gö­rə bi­lər­si­niz». «Ana dili­miz­də ol­ma­dı­ğı­nı» yox, de­mək is­təy­ir­si­niz ki, on­lar türk mən­şə­li dey­il. Düz müəyy­ən et­mi­si­niz, bi­zim di­lin lüğət tər­ki­bin­də­ki söz­lə­rin ya­rı fa­i­zi alın­ma­dır. İng­i­lis di­li lüğət tər­ki­bi­nin 70 fa­i­zi alın­ma­dır. Ha­mı bi­lir ki, saf dil yox­dur. De­mi­rəm ki, bu, öyünmə­li mə­sə­lə­dir. Am­ma nə­zə­rə al­ma­lıy­ıq ki, bu söz­lər di­li­mi­zin fo­ne­tik qu­ru­lu­şu­na müəyy­ən də­rəcə uyğ­un­la­şıb, xalq tə­rə­fin­dən mə­nim­sə­ni­lib və ar­tıq bi­zim di­lin lüğət tər­ki­bi­nə da­xil olub.

Aşağ­ı­da­kı söz­lə­ri­niz Azər­bayc­an di­li­nin in­di­ki və­ziy­yə­ti haqqında­dır: «Əsas eti­ba­ri­lə ərəb və fars kəl­mə­lə­ri­lə ağ­ır­laş­mış bir dil ki, gə­lin eti­raf edək, ar­tıq çe­vik­liy­i­ni iti­rib, öz içə­ri­sin­də boğu­lub, əs­la can­lı sa­yı­la bil­məz». Bu fi­kir­lə­rin heç bi­ri haq­qın­da eti­raf yox, heç düşünməyə be­lə eh­tiy­ac yox­dur. Di­li­miz hər cür çevik­lik imkanla­rı­na ma­lik­dir. Siz götürün Möv­lud Süley­man­lı­nın yel qa­nad­lı hekay­ə­lə­ri­ni oxuy­un, İly­as Əfən­diy­e­vin (bir qə­dər əvvələ aid ol­sa da), Sabir Əh­mə­do­vun, Ək­rəm Əy­lis­li­nin, İsi Mə­likza­də­nin, Əli­sə­fa Məm­mə­do­vun nəsr əsər­lə­ri­nə ba­xın. Sa­bir Əhmə­dov qı­sa və çe­vik cümlə­lər­lə gö­rün nə­lər ya­ra­dıb. Hər bir cümlə­nin üzdə olan mənasın­dan fərqli ola­raq, də­rin qat­lar­da giz­li mə­na­la­rı di­lin zən­gin­liy­i­nə hey­rət doğ­u­rur. Di­li iş­lət­mək la­zım­dır. Azər­bayc­an di­li so­vet dövründə (bəy­ə­nib-bəy­ən­mə­mək­dən ası­lı olmay­a­raq) həd­siz dərəcə­də ci­la­la­nıb. Di­li­miz şi­kay­ət üçün heç bir əsas ver­mir. Har­dan ağ­lı­nı­za gə­lir di­li­mi­zin boğ­ul­mağı, can­lı­lığ­ı­nı itir­məyi?

«İs­tə­sək də, is­tə­mə­sək də, o (yə­ni di­li­miz - Q.K .) da­ha bö­yük mə­də­niyy­ət­lə­rin da­şıy­ıc­ı­sı olan da­ha güclü dil­lə­rin içə­ri­sin­də əriy­ib itəc­ək, mə­həl­li bir dil olub ge­dəc­ək. Bu­nun bir ör­nəy­i­ni bu gün biz rus di­li­nin heç bir bas­qı ol­ma­dan ana di­li­mi­zi sı­xış­dır­ma­sı ha­di­sə­sin­də gö­rə bi­lə­rik». Mən bu fi­kir­lə­ri doğ­ru say­mı­ram. Be­lə bir nəzəriyyə var ki, Yer üzündə bir vaxt va­hid bir ulu dil ol­duğu ki­mi, gələc­ək­də də dil­lər in­te­q­ra­siya yo­lu ilə va­hid di­lə doğ­ru in­ki­şaf edəc­ək­dir. Bu­nun üçün əv­vəlcə zo­nal dil­lər ya­ran­ma­lı, so­nra on­la­rın ara­sın­da ümu­mi­ləş­mə baş ver­mə­li­dir. La­kin bu dil nə rus, nə ing­i­lis, nə türk və nə də çin di­li ola­caq­dır. Hə­min fi­k­rə gö­rə, bu dil dünya dil­lə­ri­nin, in­di­ki dil­lə de­sək, ən «önəm­li» xüsu­siyyət­lə­ri əsa­sın­da for­ma­laş­mış olac­aq­dır. Bu söh­bət uzaq gə­ləc­əy­in işi­dir və necə olaca­ğ­ı­nı, bə­şə­rin özünün ta­ley­i­nin nə ilə qur­ta­ra­cağı­nı heç kəs bilmir. Kon­kret ola­raq öz di­li­mi­zə gəl­dik­də, ona gö­rə qor­xu yox­dur ki, Azər­bayc­an di­li Yer üzə­rin­də çox ge­niş yay­ıl­mış türk dil­lə­ri ailəsi­nə da­xil­dir və bu dil­lə­ri mə­həl­li dil­lə­rə çe­vir­mək ol­maz. Dil öz axa­rı ilə ge­dir. Da­ha çox xal­qın, öl­kə­nin müstə­qil­liy­i­ni qo­ru­maq lazım­dır. Müstə­qil­lik ol­duqca ana di­li­nin qor­xu­su yox­dur və bu bir hə­qi­qət­dir ki, in­di ziy­a­lı­la­rı­mız xal­qa müna­si­bə­tin­dən fər­q­li ola­raq, xalq di­li­nə müna­si­bət­də möh­kəm mil­li key­fiyy­ət­də tər­biyə olunmuş­lar. Rus di­li­nə gə­lincə, özünüz də dey­ir­si­niz ki, bu sa­hə­də «heç bir bas­qı» yoxdur - rus di­li ar­tıq alın­ma­lar mən­bəyi ki­mi ro­lunu itir­miş­dir və beş-üç ada­mın, ai­lə­nin könüllü rus di­li­ni ana di­lin­dən üstün tut­ma­sı onla­rın öz vic­dan işi­dir və xalq be­lə­lə­rin­dən bir şey itir­məz.

«Ha­di­sə­lə­rin in­ki­şa­fı­nı bir ne­çə də­qi­qə­dən so­nra seyr edə bilərsiniz» cümlə­sin­də «in­ki­şaf» sözü, ke­ç­miş­də de­yil­diyi ki­mi, si­zə çox «tu­haf» görünür. «İn­ki­şaf» sözü elə də qa­ba söz dey­il. Düzdür, bu cümlə­də onu «ge­diş» sözü ilə əvəz et­mək olar­dı - «ha­di­sə­lə­rin ge­di­şi» şək­lin­də, la­kin hə­min sözü si­zin tək­lif et­diyi­niz «gə­liş­mə» sözü ilə heç əvəz et­mək ol­maz. Qu­ra­ma­dır. «Müvəf­fə­qiyy­ət» ye­ri­nə «uğur» iş­lə­di­rik (çünki uğ­ur sözü di­li­miz­də hə­mi­şə iş­lə­nib), am­ma «zid­diyy­ət» əvə­zi­nə «çə­liş­ki», «təəs­sü­rat» ye­ri­nə «iz­lə­nim», «təzahürat» ye­ri­nə «gö­s­tə­ri» iş­lət­sək, ana di­li­miz heç nə qa­zan­maz, ək­si­nə, iti­rər. Bu söz­lər da­ha çox el­mi üslu­ba aid­dir, ge­niş küt­lə təəssürat, tə­zahürat söz­lə­ri­ni o qə­dər də iş­lət­mir ( tə­zahürat sözü elmi üslub­da da az iş­lə­nir). Lap sa­vad­sız adam­lar da in­ki­şaf sözünü bi­lir və iş­lə­dir - «Bu ağac heç in­ki­şaf elə­mir». Mil­lə­tə de­mək ol­maz ki, sən bil­diy­in in­ki­şaf sözünü at, gə­liş­mə iş­lət.

«Or­taq türk di­li» söh­bə­ti edir­si­niz: «So­vet bas­qı­sı al­tın­da lorulaşmış lo­kal Azər­bayc­an di­li ye­ri­nə Gü­ney-Qu­zey Azər­bayc­an və Türkiyə də da­xil ol­maq­la, yüz mily­on­dan ar­tıq bir nüfu­za xi­tab edən bir «Or­taq Türkce»...» (cüm­lə­nin ar­dı­nı yax­şı an­la­ma­dığ­ım üçün ix­ti­sar et­diy­i­mə gö­rə üzrxah­lıq edi­rəm), - de­mək is­təy­ir­si­niz ki, pis ol­maz. Si­zin ne­çə ya­şı­nız ol­duğ­u­nu bil­mi­rəm, mən öm­rü­mün 50 ili­ni So­vet dövründə ya­şa­mı­şam. So­vet dövründə di­li lorulaş­dırmağa im­kan ve­ril­mir­di. Di­li­miz son dövr­lər­də lo­ru­laş­dırılır. Qaldı, Gü­ney Azər­bayc­a­nı - on­la­rın di­li ilə bi­zim di­li­miz bir­dir və bu­nun üçün or­taq di­lə eh­tiy­ac yox­dur. Di­li­miz So­vet döv­ründə rə­s­mi sə­nəd üslu­bu is­tis­na ol­maq­la, hər cə­hət­dən yüksək in­ki­şaf yo­lu keçmiş­dir, la­kin Gü­ney Azər­bayc­a­nın­da ana di­lin­də təh­sil olmadı­ğın­dan, mət­bu­at zəif ol­duğ­un­dan əha­li­nin di­li fars di­li sin­tak­si­si ilə kor­lan­maq üzrə­dir və çox zə­if in­ki­şaf edir. Biz ora da bax­ma­lıy­ıq, lakin ilk növ­bə­də 40 par­tiy­a­sı olan 8 mily­on­luq əha­li­ni ağ gü­nə çıxar­maq­la. Türkiy­əyə gəl­dik­də, biz o türklə­rin di­li­ni, on­lar da bi­zim di­li ba­şa düşür və bunun üçün «or­taq dil»ə eh­tiy­ac yox­dur. Or­taq türk di­li­ni bü­tün türk dil­lə­ri üçün fi­kir­lə­şir­lər ki, bu da bi­zim fi­k­ri­mizcə, hə­lə­lik re­al söh­bət dey­il.

Ye­nə bir mühüm mə­sə­lə: «Türkiyə döv­lə­ti­nə və onun siya­sə­ti­nə qar­şı bir bəy­ən­məz­liy­i­niz var­sa, elə öz düşün­cə­lə­ri­miz­də də qa­laq, anc­aq onun təkcə özü üçün dey­il, elə bi­zim üçün də həy­a­ta ke­çir­miş ol­duğu yax­şı təcrübə­ni nə üçün mə­nim­sə­məy­ək?» Siz bu söz­lə­ri o mə­qam­da dey­ir­si­niz ki, di­li tə­miz­lə­mək­dən, alın­ma­la­rın bir qi­s­mi­ni dil­dən çı­xa­rıb türk mən­şə­li söz­lər­lə əvəz et­mək­dən söh­bət ge­dir. Bə­li, türklər be­lə bir təcrübə edib­lər, xal­qın iş­lət­diyi say­sız söz­lə­ri qu­ra­­ma və ya ar­xa­ik türk söz­lə­ri ilə əvəz edib­lər. Nə­tic­ə­sin­dən xəbə­ri­niz var? Uzun da­nış­ma­maq üçün Ata­türkün min­nət­dar­lıq his­si ilə xa­tır­lat­dığı Ziya Göy­al­pın aşağ­ı­da­kı söz­lə­ri­nə diq­qət ye­tir­mək kifay­ət­dir:

«Türkiy­e­nin Mil­li li­sa­nı İs­tan­bul türkce­si­dir; bu­na şüphe yok! Fakat, İs­tan­bul­da iki türkce var: Bi­ri ko­nu­şu­lup da ya­zıl­mıy­an İstanbul lehc­e­si, di­g­e­ri ya­zı­lıp da ko­nu­şul­mıy­an Os­man­lı li­sa­nı­dır. Ac­a­ba, Mil­li li­sa­nı­mız bun­lar­dan ha­ng­i­si olac­ak­tır?

İs­tan­bul­da görd­ügümüz bu iki­lik li­sa­nı bir ha­s­ta­lık­dır. Her has­ta­lık te­da­vi edi­lir. O hal­de, bu has­ta­lı­ğın da te­da­vi­si la­zım­dır...

Bu iki şık­tan bi­rinc­i­si mümkün de­g­il­dir; çünki İs­tan­bul­da ya­zı­lan li­san ta­bii bir dil de­g­il. Es­pe­ran­to ki­bi süni bir dil­dir... bu Os­man­lı Es­pe­ran­to­su na­sıl ko­nuş­ma di­li ola­bil­sin?... O hal­de yal­nız bir şık ka­lıy­or: Ko­nuş­ma di­li­ni ya­za­rak ya­zı di­li ha­li­ne ge­tir­mek!» (Ziya Gö­g­alp. «Türkçülügün esas­la­rı», «Var­lık Yay­ı­ne­vi, An­ka­ra, 1955, s. 72-73)

Elə bi­li­rəm, bu söz­lə­ri izah et­mək ar­tıq olar.

Azər­bayc­an di­li­nin ha­zır­kı və­ziyy­ə­ti ba­rə­də qor­xu yox­dur. Mətbu­at di­li­nə diq­qə­ti ar­tır­maq və im­kan da­xi­lin­də di­li­mi­zin ta­ri­xini təd­qiq edib öy­rən­mək la­zım­dır.

 

Hör­mət­lə:

Qə­zən­fər KA­ZI­MOV,

pro­fes­sor

15.06.2004

 

 

© 2006 Copyright WS Web Design Studio: www.webstudio.az mail@webstudio.az